به گزارش روابط عمومی پژوهشکده تبلیغ و مطالعات اسلامی باقرالعلوم (ع)، در ابتدای نشست، آقای دکتر سعید طاووسی مسرور عضو هیئت علمی دانشگاه علامه طباطبایی،با اشاره به گستردگی محبت به اهل‌بیت(ع) در سرزمین‌های عثمانی اظهار داشت: برخلاف تصور رایج که ایران را تنها کانون تاریخی محبت به اهل‌بیت(ع) می‌داند، بررسی منابع تاریخی نشان می‌دهد این محبت در دیگر مناطق اسلامی، به‌ویژه قلمرو عثمانی، نیز حضوری گسترده و ریشه‌دار داشته است. 
 
وی با اشاره به آثار اندیشمندانی همچون جلال‌الدین دوانی و نیز شخصیت‌های دیگر تصریح کرد که توجه به جایگاه اهل‌بیت(ع) در سنت فکری عثمانی سابقه‌ای قابل توجه دارد. 
 
طاووسی، جلوه‌های این ارادت را در عرصه‌های مختلف فرهنگی از جمله خوشنویسی، نگارگری، کتیبه‌ها و آثار هنری مورد اشاره قرار داد و افزود: در حوزه هنر اسلامی عثمانی، نشانه‌های متعددی از محبت به شخصیت‌هایی مانند حضرت فاطمه زهرا دیده می‌شود؛ به‌گونه‌ای که حتی امروز نیز نام «فاطمه» از نام‌های رایج در میان دختران ترکیه است. 
 
در ادامه این برنامه، به تولیدات پژوهشی و رسانه‌ای مرتبط با این موضوع اشاره شد؛ از جمله مستندی درباره جلوه‌های ارادت به امام رضا در حوزه فرهنگی عثمانی و نیز مستند «اهل‌بیت(ع) در موسیقی عثمانی» که به همت محمدرضا محمدی نجات تولید شده است. این آثار تلاش دارند ابعاد کمتر دیده‌شده پیوندهای فرهنگی و هنری میان سنت عثمانی و معارف اهل‌بیت(ع) را به تصویر بکشند. 
 
در ادامه نیز بخش‌هایی از مستند تولیدشده برای حاضران به نمایش درآمد و حاضران درباره ظرفیت‌های پژوهشی این حوزه و ضرورت تداوم مطالعات میان‌رشته‌ای در این زمینه به بحث و تبادل نظر پرداختند. 
 
بازتاب فرهنگ شیعه در میراث مکتوب و هنر کتاب‌آرایی عثمانی
 
دکتر محمدکاظم رحمتی عضو هیأت علمی دانشنامه جهان اسلام با اشاره به اهمیت بررسی جلوه‌های بصری فرهنگ شیعه در قلمرو عثمانی اظهار کرد: علاوه بر نمودهای هنری و تصویری، بخش مهمی از این جذابیت‌ها در حوزه میراث مکتوب قابل مشاهده است.  
 
وی توضیح داد: سنت مقتل‌نویسی اختصاصی به فرهنگ شیعی نبوده و از آسیای میانه تا آناتولی رواج داشته است؛ به‌گونه‌ای که حتی در میان ترکان حنفی نیز سنت مقتل‌خوانی و نگارش مقتل‌نامه‌ها استمرار یافته و در برخی مناطق، با وجود تحولات سیاسی و فرهنگی از جمله دوره حاکمیت کمونیسم، همچنان در قالب رسوم خانوادگی حفظ شده است. 
 
عضو هیأت علمی دانشنامه جهان اسلام با اشاره به نمودهای ارادت به اهل‌بیت(ع) در مناطق مختلف آسیای میانه، تاجیکستان و حتی بخش‌هایی از چین، وجود مقابر و مکان‌های منسوب به ائمه(ع) را نشانه‌ای از استمرار این پیوند فرهنگی دانست و افزود: بخشی از مقتل‌نامه‌های موجود در آناتولی به‌صورت مصور و نفیس تهیه می‌شده و اغلب برای طبقات اشراف و شخصیت‌های برجسته تدوین می‌شده است.  
 
دکتر رحمتی خاطرنشان کرد: این نسخه‌های گران‌بها جلوه‌ای از فرهنگ بصری مرتبط با اهل‌بیت(ع) در آن دوره محسوب می‌شوند. 
 
این استاد دانشگاه همچنین به فراوانی نسخه‌های خطی شیعی در کتابخانه‌های ترکیه اشاره کرد و از نسخه‌های متعدد نهج‌البلاغه، آثار سید رضی و سید مرتضی و دیگر متون مهم شیعی به‌عنوان نمونه‌هایی از حضور پررنگ این میراث یاد کرد.  
 
وی تأکید کرد: برخی از این نسخه‌ها در مناطق مختلف جهان اسلام کتابت شده و سپس به آناتولی منتقل شده‌اند و شماری نیز با تذهیب‌ها و شیوه‌های خاص کتابت، جنبه‌های هنری و زیبایی‌شناختی قابل توجهی دارند. 
 
دکتر رحمتی در ادامه با ذکر نمونه‌هایی از نسخه‌های کهن «الامالی» سید مرتضی و اشاره به جایگاه این آثار در میان جوامع غیرشیعی و حتی غیرمسلمان، گفت: شهرت برخی متون شیعی تا حدی بوده که در قرون گذشته مورد توجه اندیشمندان سایر ادیان نیز قرار گرفته است.  
 
وی همچنین به کتابخانه‌های گسترده شخصیت‌هایی مانند ابوبکر بن رستم شیروانی در قلمرو عثمانی اشاره کرد که نسخه‌های نفیس شیعی از جمله نهج‌البلاغه را در اختیار داشته‌اند و این امر را نشانه‌ای از حضور فرهنگی میراث شیعی در میان نخبگان عثمانی دانست.

عضو هیأت علمی دانشنامه جهان اسلام در پایان تأکید کرد: بررسی دقیق‌تر نسخه‌های خطی، شیوه‌های کتابت، تذهیب و سایر جنبه‌های زیبایی‌شناختی این آثار می‌تواند افق‌های تازه‌ای در شناخت تأثیر فرهنگ شیعه در قلمرو عثمانی و دیگر مناطق جهان اسلام بگشاید و زمینه پژوهش‌های عمیق‌تر در حوزه میراث مکتوب و هنر اسلامی را فراهم کند. 
 
محبت اهل‌بیت(ع) واقعیتی زنده در فرهنگ اسلامی معاصر
 
دکتر محمد چلنگ عضو هیئت علمی دانشگاه اولوداغ بورسا و استاد تاریخ مذاهب اسلامی این دانشگاه، در پیام تصویری خود به نشست علمی «اهل‌بیت(ع) در سنت عثمانی»، ضمن تبریک برگزاری این برنامه، موضوع محبت به اهل‌بیت(ع) را از مؤلفه‌های مهم فرهنگ جهان اسلام دانست و تأکید کرد: محبت صرفاً یک موضوع تاریخی نیست، بلکه واقعیتی زنده در فرهنگ امروز جوامع اسلامی، به‌ویژه ترکیه، به شمار می‌رود. 
 
وی با اشاره به جلوه‌های متفاوت این ارادت در میان شیعه و اهل سنت، تصوف اسلامی و دینداری عامیانه را از مهم‌ترین بسترهای تداوم فرهنگ محبت اهل‌بیت(ع) در سرزمین عثمانی معرفی کرد و افزود: فضائل اخلاقی و معنوی اهل‌بیت(ع) در زندگی روزمره مردم حضوری پررنگ دارد. 
 
این استاد دانشگاه همچنین رقابت‌های مذهبی پیرامون این موضوع را بیشتر برخاسته از مسائل سیاسی دانست نه باورهای دینی مردم و تصریح کرد: بسیاری از تنش‌های تاریخی، ریشه در بهره‌برداری سیاسی از دین داشته است. 
 
چلنگ با یادکرد از ارادت شخصیت‌هایی همچون بدیع‌الزمان سعید نورسی به حضرت علی(ع)، تداوم این فرهنگ را نشانه‌ای از پویایی سنت اسلامی دانست و در پایان برای موفقیت این نشست و عزت مسلمانان دعا کرد. 
 
محبت اهل‌بیت(ع)؛ عاملی تاریخی و فرهنگی برای همگرایی مسلمانان
 
در ادامه نشست علمی «اهل‌بیت(ع) در سنت عثمانی» آقای دکتر طاووسی مسرور، با تأکید بر ظرفیت وحدت‌آفرین محبت اهل‌بیت(ع) اظهار کرد: برخلاف تصور رایج که این موضوع را محور اختلاف شیعه و سنی می‌دانند، حب اهل‌بیت(ع) می‌تواند یکی از مهم‌ترین زمینه‌های همگرایی میان مسلمانان باشد؛ زیرا شواهد تاریخی و فرهنگی نشان می‌دهد این محبت در میان عموم مسلمانان گسترده و ریشه‌دار است. 
 
وی با اشاره به مشاهدات خود از جامعه ترکیه و نیز نکات مطرح‌شده توسط دکتر رحمتی و دکتر محمد چلنگ تصریح کرد: در بسیاری از مساجد تاریخی و جدید ترکیه نام پیامبر اسلام(ص)، خلفای چهارگانه و حسنین(ع) به‌طور ثابت دیده می‌شود و گاه نام حضرت فاطمه(س)، حضرت خدیجه(س) یا دیگر شخصیت‌های صدر اسلام نیز درج شده است؛ امری که نشان‌دهنده حضور پررنگ محبت اهل‌بیت در فرهنگ دینی این سرزمین است. 
 
این پژوهشگر دینی افزود: جلوه‌های این ارادت تنها به فضاهای مذهبی محدود نیست، بلکه در زندگی روزمره مردم نیز دیده می‌شود؛ از نگارش اشعار و اذکار مرتبط با اهل‌بیت(ع) در منازل و محل کار گرفته تا رواج اشعاری مانند «لی خمسه…» یا نام‌گذاری اماکن و مؤسسات با مضامین مرتبط با اهل‌بیت(ع). 
 
طاووسی مسرور با اشاره به شواهد تاریخی محبت اهل سنت به اهل‌بیت(ع) گفت: در آثار اندیشمندان بزرگی همچون فریدالدین عطار نیشابوری در کتاب تذکرةالاولیاء، اشعار عبدالرحمن جامی و نیز سروده‌های محمد بن ادریس شافعی ارادت به خاندان پیامبر(ص) به‌وضوح دیده می‌شود و حتی در برخی منابع تاریخی اصطلاح «اهل سنت دوازده‌امامی» نیز گزارش شده است؛ موضوعی که پژوهشگرانی چون رسول جعفریان نمونه‌های متعددی از آن گردآوری کرده‌اند. 
 
وی همچنین به نمونه‌هایی از اظهار محبت اهل‌بیت(ع) در آثار شخصیت‌هایی چون فخرالدین رازی، ابن تیمیه و محمد بن عبدالوهاب اشاره کرد و گفت: این شواهد نشان می‌دهد ارادت به اهل‌بیت(ع) محدود به یک مذهب خاص نبوده است. 
 
او در بخش دیگری از سخنان خود جلوه‌های هنری این محبت در قلمرو عثمانی را یادآور شد و افزود: در خوشنویسی، معماری، سنگ‌نوشته‌ها و حتی سنگ‌قبرهای مناطق مختلف ترکیه، از استانبول و بورسا تا قونیه، نام پنج‌تن، دوازده امام و شخصیت‌های برجسته اهل‌بیت(ع) به‌وفور دیده می‌شود. وجود نام ائمه اطهار(ع) در آرامگاه جلال‌الدین مولوی نیز از همین پیوند فرهنگی حکایت دارد. 
 
این استاد دانشگاه علامه طباطبایی، در جمع‌بندی سخنان خود تأکید کرد: بررسی این شواهد تاریخی، فرهنگی و هنری نشان می‌دهد محبت اهل‌بیت(ع) نه‌تنها عامل اختلاف نبوده، بلکه می‌تواند زمینه‌ای مهم برای گفت‌وگوی مذهبی، همگرایی اسلامی و تقویت وحدت میان مسلمانان باشد. 
 
همگرایی اسلامی با بازخوانی میراث محبت اهل‌بیت(ع)

دکتر مهدی جمالی‌فر، معاون فرهنگی دانشجویی و استاد دانشگاه بین‌المللی مذاهب اسلامی در ادامه نشست علمی «اهل‌بیت(ع) در سنت عثمانی» با تأکید بر اهمیت مسئله همگرایی در جهان اسلام اظهار کرد: از صدر اسلام تاکنون، اختلافات کلامی، فقهی، حدیثی و تاریخی میان فرق اسلامی موجب واگرایی شده و به همین دلیل، همگرایی همواره به‌عنوان یک مسئله جدی مطرح بوده است. 
 
وی با اشاره به شکل‌گیری ادبیات «تقریب مذاهب اسلامی» در دوره معاصر تصریح کرد: درباره تقریب رویکردهای متعددی وجود دارد؛ برخی آن را از منظر سیاسی ـ اجتماعی دنبال می‌کنند، برخی نگاه کلامی و پلورالیستی دارند، گروهی بر تأکید بر مشترکات و گفت‌وگو با حفظ ادب اختلاف تأکید می‌کنند و عده‌ای نیز با رویکرد فقه مقارن به آن می‌نگرند؛ اما هدف مشترک همه این دیدگاه‌ها، تقویت همگرایی در جوامع اسلامی است. 
 
او یکی از موانع مهم تقریب را شکل‌گیری «تصویرهای ذهنی نادرست» میان مسلمانان دانست و افزود: سوءظن‌های متقابل، که گاه در رسانه‌ها و فضای مجازی بازتولید می‌شود، می‌تواند فاصله‌ها را عمیق‌تر کند.  
 
به گفته وی، انتشار مطالب توهین‌آمیز درباره امام خمینی(ره) در برخی سایت‌های خارجی یا طرح ادعاهایی درباره روابط پنهان ایران با رژیم صهیونیستی نمونه‌ای از همین تصویرسازی‌های منفی است که به بدبینی دامن می‌زند. 
 
دکتر جمالی‌فر ادامه داد: ما از خود تصویری داریم، اما دیگران لزوماً همان تصویر را نمی‌بینند و اگر این فاصله تصویری مدیریت نشود، سوءظن می‌تواند به کینه و حتی رفتارهای خصمانه منجر شود. 
 
وی یکی از مصادیق این سوءبرداشت‌ها را نگاه برخی شیعیان به اهل سنت درباره اهل‌بیت(ع) دانست و گفت: گاه تصور می‌شود اهل سنت نسبت به اهل‌بیت بی‌اعتنا یا مخالف‌اند، در حالی که شواهد تاریخی و فرهنگی نشان می‌دهد محبت اهل‌بیت(ع) در میان آنان نیز ریشه‌دار است و معرفی این میراث می‌تواند به اصلاح تصویرهای نادرست کمک کند. 
 
این پژوهشگر با اشاره به طرح «میراث ملموس و ناملموس محبت اهل‌بیت» اظهار داشت: میراث ملموس شامل مساجد، کتیبه‌ها و آثار هنری است و میراث ناملموس اشعار، موسیقی، آیین‌ها و باورهای مردمی را در بر می‌گیرد که بیش از همه در معرض فراموشی است و نیازمند ثبت و مستندسازی جدی است.  
 
وی با بیان نمونه‌هایی از جلوه‌های مردمی محبت اهل‌بیت(ع) در ایران گفت: در میان برخی کردها، شبنم گل لاله واژگون به اشک امام حسین(ع) تعبیر می‌شود و در میان برخی ترکمن‌ها نام‌گذاری فرزندان به نام‌هایی چون حسن، حسین، فاطمه و زینب رواج دارد که نشان‌دهنده حضور عمیق این محبت در فرهنگ عامه است. 
 
دکتر جمالی‌فر همچنین ظرفیت تصوف را در این زمینه قابل توجه دانست و افزود: از قرن دهم به بعد اصطلاح «اهل سنت دوازده‌امامی» شکل گرفت که می‌کوشید میان نظریه خلافت و امامت جمع کند و در طریقت‌هایی چون نقشبندیه، نعمت‌اللهیه، کبرویه و قادریه نمود یافته است. 
 
وی به جلوه‌های محبت اهل‌بیت(ع) در میان علویان و بکتاشیان ترکیه اشاره کرد و گفت: اشعار دوازده امام، نماد «پنج تن آل‌عبا» و آیین‌های سوگواری محرم از جمله مظاهر این ارادت است.  
 
استاد دانشگاه مذاهب اسلامی یکی از موانع مهم همگرایی اسلامی را تصویرهای غلط متقابل میان مسلمانان عنوان و تأکید کرد: پرداختن علمی و رسانه‌ای به میراث محبت اهل‌بیت(ع) در میان اهل سنت می‌تواند گامی مؤثر در اصلاح این تصویرها و تقویت وحدت اسلامی باشد. 
 
پژوهش‌های وحدت‌آفرین باید مسیر اجرایی و رسانه‌ای پیدا کنند
 
آقای محمدی‌ نجات، ارائه‌دهنده نشست، در بخش پایانی برنامه با قدردانی از  برگزارکنندگان و حاضران، اظهار کرد: پیش از هر چیز لازم می‌دانم صمیمانه از اساتید و دوستانی که زمینه برگزاری این نشست را فراهم کردند تشکر کنم. هر آنچه در این سال‌ها انجام داده‌ام، در سایه لطف و همراهی این بزرگواران بوده است. 
 
وی با اشاره به سخنان پیشین مطرح‌شده در جلسه، به‌ویژه دیدگاه‌های دکتر جمالی‌فر، تأکید کرد: مسئله همگرایی و تقریب نباید صرفاً در سطح مفهومی باقی بماند، بلکه باید به زبان اجرایی و کاربردی ترجمه شود. 
 
این پژوهشگر گفت: همان‌گونه که سال‌هاست از ضعف ارتباط میان دانشگاه و صنعت سخن گفته می‌شود، در این حوزه نیز تولید علم و پژوهش‌های دانشگاهی هنوز نتوانسته به‌صورت مؤثر به عرصه تصمیم‌گیری و مدیریت فرهنگی و رسانه‌ای راه یابد. 
 
محمدی‌ نجات ادامه داد: یکی از مشکلات جدی، مقاومت برخی جریان‌های مذهبی در برابر این مفاهیم است. وی اضافه کرد: گفتنش شاید شرم آور باشد ولی گاهی حتی در میان مدیران رسانه‌ای چنین برداشتی وجود دارد که تأکید بر محبت اهل سنت به اهل‌بیت(ع) به ضرر شیعه است؛ در حالی که این نگاه ناشی از سوءبرداشت و عدم فهم راهبردی موضوع تقریب است.

وی تصریح کرد: تقریب یک تاکتیک مقطعی یا از سر ضعف نیست، بلکه راهبردی مبتنی بر اقتدار است. امروز که در موقعیت قدرت قرار داریم، طرح مسئله همگرایی نه از سر تقیه، بلکه از موضع اعتماد به نفس و مسئولیت تاریخی است. 
 
این پژوهشگر با اشاره به آثار تولیدشده در این حوزه گفت: برخی مستندها و کتاب‌ها سال‌هاست آماده انتشار و توزیع گسترده‌اند، اما به دلیل نبود بستر مناسب در حوزه تصمیم‌سازی و رسانه، تکثیر و عرضه مؤثر آن‌ها صورت نگرفته است. جامعه علمی باید برای اصلاح ذهنیت تصمیم‌گیران فرهنگی و رسانه‌ای «جراحی فکری» انجام دهد تا ضرورت این موضوع درک شود.