اصلی‌ترین روایاتی که برخی تفکرات شبهه حجتیه‌ای مدعی هستند مفاد آن نهی از قیام، قبل از قیام حضرت حجت (عج) است، ۱۷ روایت است که در کتاب وسائل‌الشیعه در یک باب، توسط شیخ حر عاملی با عنوان «بَابُ حُكْمِ اَلْخُرُوجِ بِالسَّيْفِ قَبْلَ قِيَامِ اَلْقَائِمِ عَلَيْهِ اَلسَّلاَمُ‌» جمع شده است. جالب هم اینکه مرحوم شیخ حر برخلاف خیلی از باب‌ها که نظر خود را هم در عنوان ذکر می‌کنند، اینجا نظری نمی‌دهند مثلاً نمی‌گویند باب تحریم الخروج...

از میان این روایات فقط ۴ روایت است که از نظر سندی قابل‌اعتماد باشند، البته بقیه روایات نیز قابل بحث هستند اما ازاین‌جهت که تحریم قیام؛ یک انگیزه قوی برای مخالفان اهل‌بیت و شیعیان و حاکمان بنی‌امیه و بنی‌العباس بوده است، احتمال جعل حدیث و دروغ‌گویی در این روایات کم نیست و نمی‌شود از کنار عدم استناد آنها راحت گذشت. در این نوشتار صرفا به این ۴ حدیث صحیح السند و دلالت آنها اشاره‌ای می‌نمایم.

در حدیث اول که اولین حدیث باب نیز است، حدیث نسبت به جواز و عدم جواز قیام‌ها معلل است؛ یعنی یک قیام را ذکر کرده که درست بوده و علت آن را گفته و از بقیه قیام‌ها که آنطور نیستند نهی کرده است چون آن علت را ندارند. خلاصه این روایت اتفاقا برای جمع بین احادیثی که در آن برخی قیام‌ها تایید شده است و احادیثی که برخی قیام‌ها نهی شده است بسیار مناسب است. در این حدیث امام صادق علیه‌السلام با ذکر خیر از زید شهید و تأیید قیام او اصل قیام، توسط عالم صادق که به خودش دعوت نکند؛ بلکه واقعاً رضایت آل محمد را مدنظر داشته باشد را تأیید می‌کنند: «فَانْظُرُوا عَلَى أَيِّ شَيْ‌ءٍ تَخْرُجُونَ» نگاه کنید ببینید شما به چه جهتی می‌خواهید قیام کنید؟ «وَ لاَ تَقُولُوا خَرَجَ زَيْدٌ،» همینطور نگویید: زید بن علی (فرزند امام سجاد) قیام کرد، پس معلوم می‌شود هرکس خواست قیام کند درست است. «فَإِنَّ زَيْداً كَانَ عَالِماً وَ كَانَ صَدُوقاً وَ لَمْ يَدْعُكُمْ إِلَى نَفْسِهِ وَ إِنَّمَا دَعَاكُمْ إِلَى اَلرِّضَا مِنْ آلِ مُحَمَّدٍ صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ‌،» زید کسی بود که عالم بود صادق بود و مردم را به خودش دعوت نمی‌کرد بلکه واقعا به رضایت دادن آنها به حاکمیت آل محمد صلی الله علیه و آله دعوت می‌کرد. «وَ لَوْ ظَهَرَ لَوَفَى بِمَا دَعَاكُمْ إِلَيْهِ» او اگر موفق می‌شد به قدرت برسد واقعا به آنچه شما را به سوی آن دعوت می‌کرد وفا می‌کرد. «إِنَّمَا خَرَجَ إِلَى سُلْطَانٍ‌ مُجْتَمِعٍ لَيَنْقُضَهُ»[1] او اگر هم غلبه پیدا نکرد اما علیه یک حاکم دارای قدرت و مشخص قیام کرد تا او را درهم بشکند.

تا اینجا امام ملاک یک قیام صحیح را ذکر کردند و بعد در ادامه حضرت می‌گویند: «فَالْخَارِجُ مِنَّا اَلْيَوْمَ إِلَى أَيِّ شَيْ‌ءٍ يَدْعُوكُمْ إِلَى اَلرِّضَا مِنْ آلِ مُحَمَّدٍ عَلَيْهِمُ اَلسَّلاَمُ؟» پس کسی که از ما خاندان پیامبر (منظور بزرگان شیعه و سادات است) امروز خروج کند، شما را به سوی چه چیزی دعوت می‌کند؟! آیا شما را به سوی رضایت مردم به آنچه اهل بیت علیهم السلام صلاح بدانند و خواست آنها دعوت می‌کند؟! «فَنَحْنُ نُشْهِدُكُمْ أَنَّا لَسْنَا نَرْضَى بِهِ وَ هُوَ يَعْصِينَا اَلْيَوْمَ» پس ما همین الان داریم شهادت می‌دهیم که راضی نیستیم به قیام کردنتان و هرکس امروز قیام کند در نافرمانی ما است.

این بیان نشان می‌دهد که حضرت در آن شرایط زمانی به جهت مصالح مختلفی که می‌بینند قیام کردن را به صلاح نمی‌دانند و در ادامه هم یکی از مهم‌ترین این جهات منع کردن را چنین توضیح می‌دهند: «وَ هُوَ يَعْصِينَا اَلْيَوْمَ وَ لَيْسَ مَعَهُ أَحَدٌ وَ هُوَ إِذَا كَانَتِ اَلرَّايَاتُ وَ اَلْأَلْوِيَةُ أَجْدَرُ أَنْ لاَ يُسْمَعَ مِنَّا» کسی که بخواهد امروز قیام کند، کسی با او همراه نیست و باز به سخن ما گوش نمی‌دهد، وقتی که پرچم‌ها و بیرق‌ها را دنبال خود بيند سزاوارتر است كه از ما سخنى نشنود و بما اعتنا نكند.

باز از همین کلام نهی از قیام در آن شرایط خاص هم امام صادق علیه السلام یک استثناء می‌زنند که اگر چنین مقدمه‌ای فراهم بود قیام کردنتان اشکال ندارد «إِلاَّ مَنِ اِجْتَمَعَتْ بَنُو فَاطِمَةَ‌ مَعَهُ» الا کسی که اکثریت سادات بر رهبری او برای قیام اتفاق نظر داشته باشند؛ چنین کسی که اجماع بر او است را اگر داشتید قیام جایز است و بعد حضرت قسم می‌خورند که حضرت حجت (عج) نیز چنین هستند و همه بر او اتفاق نظر پیدا می‌کنند. «فَوَ اَللَّهِ مَا صَاحِبُكُمْ‌ إِلاَّ مَنِ اِجْتَمَعُوا عَلَيْهِ»

اما روایت صحیح دوم که روایت سوم این باب است. در این روایت امام صادق علیه‌السلام به شخصی به نام سدیر الصیرفی می‌گویند: «يَا سَدِيرُ اِلْزَمْ بَيْتَكَ وَ كُنْ حِلْساً مِنْ أَحْلاَسِهِ وَ اُسْكُنْ مَا سَكَنَ اَللَّيْلُ وَ اَلنَّهَارُ فَإِذَا بَلَغَكَ أَنَّ اَلسُّفْيَانِيَّ‌ قَدْ خَرَجَ فَارْحَلْ إِلَيْنَا وَ لَوْ عَلَى رِجْلِكَ‌.»[2] اى سدير در خانه‌ات بنشين و چون زیلویی در آن بخواب و تا شب و روز برجا است تو آرام باش و هر گاه به تو خبر رسيد كه سفيانى خروج كرده بى‌درنگ به‌سوی ما كوچ كن و گرچه پاى پياده باشد.

از ظاهر دیگر روایات معلوم می‌شود سدیر شخصی انقلابی است که در فکر قیام کردن است؛ در روایتی خود سدیر نقل می‌کند که  نزد امام صادق عليه السّلام رفتم، و به آن حضرت گفتم: : «وَ اَللَّهِ مَا يَسَعُكَ اَلْقُعُودُ»^[3] به خدا، براى شما روا نيست كه خانه‌نشين باشيد. حضرت در پاسخ فرمود: اى سدير، چرا؟ گفتم: بخاطر کثرت دوستان و شيعيان و ياران شما، به خدا اگر امير المؤمنين عليه السّلام به اندازۀ شما شيعه و ياور و دوست داشت، تيم و عدىّ (ابو بكر و عمر) در بردن حق او طمع نمى‌كردند، (و حق او را غصب نمى‌نمودند) فرمود: اى سدير فكر مى‌كنى چقدر باشند؟ گفتم: صد هزار، فرمود: صدهزار؟ گفتم: آرى، و دويست هزار، فرمود: دويست هزار؟ گفتم: آرى، و نيمى از دنيا، گويد: امام دم بست و سپس فرمود: بر تو آسان است كه با ما خود را تا (ينبع) برسانى‌؟ گفتم: آرى، ... راه افتاديم و رفتيم ... تا رسيديم به يك زمين سرخه و آن حضرت به غلامى نگاه كرد كه چند بزغاله را مى‌چرانيد و به من فرمود: «وَ اللَّهِ يَا سَدِيرُ لَوْ كَانَ لِي شِيعَةٌ بِعَدَدِ هَذِهِ الْجِدَاءِ مَا وَسِعَنِي الْقُعُودُ»^[4] اى سدير، اگر من به شمارۀ اين بزغاله‌ها، شيعۀ بااخلاص داشتم، براى من گوشه‌نشينى روا نبود، و پياده شديم و نماز خوانديم و چون از نماز فارغ شديم، من رو به سوى آن بزغاله‌ها كردم و آنها را شمردم، برخلاف انتظار ۱۷ رأس بودند.

این روایت نشان می‌دهد؛ خود امام صادق نیز اگر قیام نمی‌کنند نه از این جهت است که مطلقا قیام کردن تا پیش از خود حضرت حجت شرعا باطل است بلکه از این جهت است که یار و یاوری صادق و پای‌کار به مقدار کافی وجود ندارد.

حضرت صادق علیه السلام با این نکات می‌خواستند به امثال سدیر بفهمانند که آن زمان، زمان مناسب برای قیام نیست و شیعان چنین آمادگی ندارند. در روایت دیگری امام صادق(ع) خطاب به شیعیان می‌فرمایند: «لَقَدْ كَانَ مَنْ قِبَلَكُمْ مِمَّنْ هُوَ عَلَى مَا أَنْتُمْ عَلَيْهِ يُؤْخَذُ فَيَقْطَعُ يَدَيْهِ وَ رِجْلَيْهِ وَ يُصْلَبُ‏»[5] این وضعی که شما در آن به سر می‌برید از قِبَل خودتان است اگر با این وضعیت شما حضرت ظهور کند گرفته می‌شود و دست و پای او قطع می‌گردد و به صلیب می‌رود.

بنابراین آن روایتی که به واسطه فراز «حِلْساً مِنْ أَحْلاَسِهِ» به روایت احلاس بیوتکم معروف شده است، یک قضیه شخصیه در مورد یک فرد خاص است و جالب هم این است که بر اساس برخی روایات این سدیر به حرف امام صادق هم گوش نمی‌دهد و می‌رود قیام می‌کند و نیرو و قدرت آنها به نفع عباسیان مصادره می‌شود. اَلْمُعَلَّى بْنِ خُنَيْسٍ‌ در روایتی در کتاب کافی می‌گوید: با نامه سدیر و چند نفر دیگر نزد امام صادق (ع) رفتم. هنگامى بود كه حزب سياه‌پوشان یعنی یاران ابومسلم خراسانی ظهور كرده بودند و هنوز از بنی‌عباس خبرى نبود، مضمون نامه‌ها اين بود كه: «بِأَنَّا قَدْ قَدَّرْنَا أَنْ يَئُولَ هَذَا اَلْأَمْرُ إِلَيْكَ فَمَا تَرَى»^[6] ما مقدر و مقرر دانيم كه اين امر خلافت به شما برمى‌گردد، شما خود چه نظرى داريد؟ «فَضَرَبَ بِالْكُتُبِ اَلْأَرْضَ ثُمَّ قَالَ أُفٍّ أُفٍّ مَا أَنَا لِهَؤُلاَءِ بِإِمَامٍ‌»[7] امام همه نامه‌ها را زمين زد و فرمود اف، ‌اف. من براى اينان امام و رهبر نیستم.

سومین روایت صحیح السند و ششمین روایت باب، روایتی از امام صادق علیه‌السلام است: «كُلُّ رَايَةٍ تُرْفَعُ قَبْلَ قِيَامِ اَلْقَائِمِ عَلَيْهِ اَلسَّلاَمُ‌، فَصَاحِبُهَا طَاغُوتٌ يُعْبَدُ مَنْ دُونِ اَللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ‌»[8] هر پرچمی که قبل از قیام قائم اهل بیت بلند شود، صاحب آن طاغوت است و اطاعت او اطاعت غیر خداست.

این روایت را نیز باید در آن فضایی دید که امام صادق علیه‌السلام تلاش دارند شیعیان را در قیام عباسیان علیه امویان حفظ کنند و اجازه ندهند خون شیعیان در این بازی چرخش قدرت، فدای مطامع عباسیان شود، وگرنه اگر منظور از آن، نفی تمام قیام‌ها باشد، آنگاه این روایت با یک منظومه حدیثی از روایات دیگر تعارض پیدا می‌کند، یکی‌ از روایاتی که با اطلاق این حدیث تعارض دارد، همان روایات صحیح السند امام رضا علیه‌السلام در مورد قیام زید عموی امام صادق (علیه‌السلام) بود که اشاره شد و در آن حضرت قیام زید را تایید کردند ولی اطلاق این روایت آن قیام را هم شامل می‌شود! روایاتی که در مورد شهادت شهدایی در سرزمین فخ از پیامبر اکرم آمده است «إِنَّ رَجُلاً مِنْ وُلْدِكَ يُقْتَلُ فِي هَذَا اَلْمَكَانِ وَ أَجْرُ اَلشَّهِيدِ مَعَهُ أَجْرُ شَهِيدَيْنِ‌»^[9] و تا زمان امام صادق چنین ماجرایی پیش نیامده بود و احتمال قوی این روایات بر شهدای فخ در زمان امام کاظم علیه السلام منطبق است. روایتی که از امیرالمؤمنین در مورد شهادت شماری از مومنین در منطقه «اُبُله» یعنی شلمچه کنونی آمده است و تا زمان امام صادق چنین اتفاقی رخ نداده بود و به احتمال قوی این روایت با نشانه‌های زیادی که در آن وجود دارد منطبق به شهدای جنگ ایران و عراق باشد. «وَ سَیَکُونُ فِی الَّتِی تُسَمَّى الْأُبُلَّةُ مَوْضِعُ أَصْحَابِ الْعُشُورِ یُقْتَلُ فِی ذَلِکَ الْمَوْضِعِ مِنْ أُمَّتِی سَبْعُونَ أَلْفَ شَهِیدٍ هُمْ یَوْمَئِذٍ بِمَنْزِلَةِ شُهَدَاءِ بَدْرٍ»^[10]

روایاتی که مربوط به قیام ایرانیان یا افرادی در مشرق قبل از ظهور حضرت حجت است، از امام صادق علیه‌السلام روایت است: «قَوْمٌ يَبْعَثُهُمُ اَللَّهُ قَبْلَ خُرُوجِ اَلْقَائِمِ عَلَيْهِ اَلسَّلاَمُ فَلاَ يَدَعُونَ وَتْراً لآِلِ مُحَمَّدٍ إِلاَّ قَتَلُوهُ».[11] از امام باقر علیه‌السلام روایت است گوئی می‌بینم قومی را که «قَدْ خَرَجُوا بِالْمَشْرِقِ» «يَطْلُبُونَ اَلْحَقَّ فَلاَ يُعْطَوْنَهُ ثُمَّ يَطْلُبُونَهُ فَلاَ يُعْطَوْنَهُ»[12] این قوم حق را مطالبه می‌کنند؛ اما به آنها داده نمی‌شود. سپس دوباره مطالبه می‌کنند و باز نمی‌دهند. «فَإِذَا رَأَوْا ذَلِكَ وَضَعُوا سُيُوفَهُمْ عَلَى عَوَاتِقِهِمْ فَيُعْطَوْنَ مَا سَأَلُوهُ فَلاَ يَقْبَلُونَهُ» وقتی می‌بینند حقشان را نمی‌دهند شمشیرهایشان را برهنه می‌کنند و بر شانه می‌گذارند؛ یعنی سلاحشان را آشکار و آماده می‌کنند، از قدرت و مقاومت استفاده می‌کنند. وقتی چنین می‌کنند حقشان را می‌دهند؛ ولی دیگر نیازی به آن ندارند، خودکفا شده‌اند و می‌گویند نمی‌خواهیمش. «حَتَّى يَقُومُوا وَ لاَ يَدْفَعُونَهَا إِلاَّ إِلَى صَاحِبِكُمْ». روایاتی که در مورد سید یمانی و خراسانی و... است؛ آن روایتی که پیامبر اکرم صلی‌الله به جعفر بن ابی‌طالب بشارت می‌دهند: «أَنَّ الَّذِي يَدْفَعُهَا إِلَى الْقَائِمِ هُوَ مِنْ ذُرِّيَّتِكَ»[13] کسی که حکومت را به دست قائم اهل‌بیت می‌دهد، از فرزندان تو است و بعد به توصیف او می‌پردازند «سَيْفُهُ كَحَرِيقِ النَّارِ و...»  یا روایتی که امیرالمومنین می‌فرمایند حکومت فرزندان عباس ادامه پیدا می‌کند و در آن سختی فراوان است و هرکس هم تلاش کند و همه‌هم باهم شوند نمی‌توانند آنها را بردارند تا اینکه «يُسَلِّطَ اَللَّهُ عَلَيْهِمْ عِلْجاً يَخْرُجُ مِنْ حَيْثُ بَدَأَ مُلْكُهُمْ‌،» خداوند مردی (علج) (در ترجمه آن اختلافاتی است می‌تواند منظور انسانی کارساز و قوی و نیرومند و با تدبیر و با سیاست باشد یا فردی که نقصی در بدنش است) را بر آنان مسلط می‌کند که از همانجا خارج می‌شود که در ابتدا سلطنت بنی عباس از آنجا آغاز شد یعنی خراسان؛ «لاَ يَمُرُّ بِمَدِينَةٍ إِلاَّ فَتَحَهَا، وَ لاَ تُرْفَعُ لَهُ رَايَةٌ إِلاَّ هَدَّهَا، وَ لاَ نِعْمَةٌ إِلاَّ أَزَالَهَا، اَلْوَيْلُ لِمَنْ نَاوَاهُ‌، فَلاَ يَزَالُ كَذَلِكَ حَتَّى يَظْفَرَ وَ يُدْفَعَ‌[14] إِلَى رَجُلٍ مِنْ عِتْرَتِي يَقُولُ بِالْحَقِّ وَ يَعْمَلُ بِهِ‌»^[15] از هیچ شهری نمی‌گذرد الا اینکه آن را فتح می‌کند و هیچ پرچمی بر ضد او افراشته نمی‌شود، مگر آنکه سرنگونش می‌سازد و هیچ نعمتی باقی نمی‌ماند مگر آنکه نابودش می‌کند، و هیچ نغمه و صدائی در برابر او بلند نمی‌إشود مگر آنکه خاموشش می‌نماید. وای بحال کسی که با او، دشمنی کند و به مبارزه برخیزد، او پیوسته صاحب نیرو و قدرت است تا به پیروزی نهائی برسد، پس از پیروزی زمام امور کشور خود را به دست مردی از خاندان من که حقگو و عامل به حق است (یعنی: حضرت صاحب الامر (علیه السلام)) می‌سپارد.

اما روایت چهارم باز از امام صادق علیه‌السلام است و حضرت می‌فرمایند ۵ علامت قبل از قیام قائم (ع) وجود دارد: «اَلصَّيْحَةُ‌ وَ اَلسُّفْيَانِيُّ‌ وَ اَلْخَسْفُ‌ وَ قَتْلُ اَلنَّفْسِ اَلزَّكِيَّةِ‌، وَ اَلْيَمَانِيُّ‌» اصحاب می‌پرسند: فدایتان شویم اگر کسی از اهل بیت شما قبل از این علامات قیام کرد، ما با او قیام کنیم؟! «إِنْ خَرَجَ أَحَدٌ مِنْ أَهْلِ بَيْتِكَ قَبْلَ هَذِهِ اَلْعَلاَمَاتِ أَ نَخْرُجُ مَعَهُ»[16] حضرت پاسخ می‌دهند خیر. باز این روایت هم همان داستان روایت قبل را دارد. این روایات ناظر به قیام‌های آن زمان یا قیام‌هایی است که افراد قیام کننده صلاحیت لازم را نداشتند. به طور مثال از امام صادق عَلَيْهِ السَّلاَمُ‌ : «لاَ يَخْرُجُ اَلْقَائِمُ حَتَّى يَخْرُجَ اِثْنَا عَشَرَ مِنْ بَنِي هَاشِمٍ‌ كُلُّهُمْ يَدْعُو إِلَى نَفْسِهِ‌»^[17] قائم اهل بیت قیام نمی‌کند مگر اینکه قبل از او ۱۲ نفر از بنی‌هاشم که همگی دعوت کننده به نفس خودشان هستند قیام کنند! در روایت دیگری از امام باقر آمده است: «مَنْ رَفَعَ رَايَةَ ضَلاَلَةٍ فَصَاحِبُهَا طَاغُوتٌ‌»^[18] هرکس پرچم گمراهی را بلند کند؛ صاحب آن پرچم طاغوت است؛ این نشان می‌دهد این روایات ناظر به قیام‌های سالم و صادق نیست.

اگر بخواهیم این چنین نهیی را به صورت مطلق بپذیریم، بایست روایات زیادی که مقابل آن قرار می‌گیرد را کنار بگذاریم. «قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص‏ يَخْرُجُ أُنَاسٌ مِنَ الْمَشْرِقِ فَيُوطِئُونَ لِلْمَهْدِيِّ يَعْنِي سُلْطَانَهُ‏»[19] مردمی از مشرق قیام می‌کنند و مقدمات سلطنت امام مهدی را فراهم می‌کنند. در مورد سید یمانی و قیام او آمده است: «لَيْسَ فِيهَا رَايَةٌ بِأَهْدَى مِنْ رَايَةِ اَلْيَمَانِيِّ يَهْدِي إِلَى اَلْحَقِّ»‌^[20] پرچمی هدایت یافته‌تر از او نیست و به سوی حق دعوت می‌کند.