به گزارش روابط عمومی پژوهشکده تبلیغ و مطالعات اسلامی باقرالعلوم (ع)، در این نشست تخصصی، پژوهشگران با تبیین پیوند میان بینش عرفانی و ساختار قدرت، بر ضرورت گذار از «اخلاق فردی» به «اخلاق حکمرانی» تأکید کردند. حجتالاسلام دکتر رضا الهیمنش با تبیین جایگاه تمدنساز عرفان قرآنی در ساختار هستی، و حجتالاسلام دکتر محمدباقر نادم با واکاوی الگوی عرفان اجتماعی در اندیشه امام خمینی(ره)، بر لزوم تبدیل ظرفیتهای معنوی به نهادهای تمدنی برای گسترش پیام انقلاب در سطح جهان تأکید ورزیدند.
در ابتدای نشست حجتالاسلام الهیمنش، عضو هیأت علمی دانشگاه ادیان و مذاهب، به تبیین ظرفیتهای تمدنی اخلاق عرفانی و چالشهای پیوند میان معنویت و سیاستگذاری در نظام حکمرانی اسلامی پرداخت.
عضو هیأت علمی دانشگاه ادیان و مذاهب در واکاوی نقش اخلاق عرفانی در ساختار حکمرانی اسلامی اظهار کرد: برای چیستی اخلاق عرفانی و تقاوت آن با اخلاق مادی و فلسفی و اخلاق ادیانی ابتدا باید ببینیم اخلاق در ساختار هستی و دین در کجا قرار دارد.
وی بیان کرد: هر دین مشتمل بر باورهای اعتقادی و اخلاقیات و شریعت است؛ هر نگاهی که به هستی داریم این در کنشهای ما تاثیر دارد و در واقع بینش ما به هستی، کنش ما را از نظر اخلاقی و شریعتی مشخص میکند.
حجتالاسلام الهیمنش عنوان کرد: همواره بین هست و نیست و باید و نبایدها، نسبتی برقرار است و هست و نیستها، دامنه باید و نبایدها را مشخص میکند.
وی تصریح کرد: مرحوم علامه طباطبایی ذیل آیه 155 تا 157 سوره بقره دو بحث زیربنایی در باب اخلاق دارد و میفرماید در مکاتب اخلاقی سه نگرش کلی به هستی وجود دارد که مادی و نگرش فرامادی و نگرش عقل محور است.
عضو هیأت علمی دانشگاه ادیان و مذاهب خاطرنشان کرد: عقل، جامعنگر دنیا و آخرت است و علامه طباطبایی میفرماید تمام انبیای الهی قبل از رسول خدا(ص) این نگرش فرامادی را داشتند و در تشویق مردم به اخلاقی زندگی کردن، از عقل به عنوان یک نیرو و قوه در درون انسان برای قانع ساختن بشر استفاده میکردند.
وی اظهار کرد: اینکه بشر به اخلاق و لوازم اخلاق ملتزم شود و تکلیف اخلاقی را به دوش بکشد، رنج هایی که در مسیر اخلاقی برای بشر به وجود میآید عقل در این مقام است که از درون ما را قانع کند که اخلاق را بپذیریم و لوازم را ملتزم شویم؛ چرا که اگر کسی در اینجا مؤمن باشد و اخلاقی زندگی کند و شریعت را رعایت کند، در آخرت با لذت مدام و خالص سر و کار خواهد داشت.
حجتالاسلام الهیمنش گفت: در ادیان از مقدرات الهی نیز به وفور یاد شده و انبیای الهی بر این اصول تأکید داشتند که خدای خالق نظامی حکیمانه برپا و برای نظام اهدافی مدبرانه تعیین کرده و طبق این نگاه، خداوند در ارادهاش برای اینکه نظام به هدف اصلی برسد ذرهای کوتاه نمیآید و البته این خدا، عادل است و آن چه به عنوان مقدرات مشخص کرده عین عدالت است.
عضو هیأت علمی دانشگاه ادیان و مذاهب بیان کرد: خداوند از انسان خواسته از عقل به عنوان ابزاری برای میزان استفاده کند و در مقابل این مقدرات براساس نظام حکیمانه صبوری و خود را با آن هماهنگ کند تا دچار رنج نشود و وقتی انسان از عقل خود استفاده کند، با اعتقاد به خدا و قیامت و قضا و قدر، دیگر دچار مشکل نمیشود.
وی عنوان کرد: البته این مسأله به آن بستگی دارد که مقدرات را چگونه تفسیر کنیم؛ اگر خدا را عادل ببینیم تسلیم میشویم و اگر بدانیم او نسبت به ما لطف دارد، با رضایت، پذیرای مقدرات هستیم.
حجتالاسلام الهیمنش تصریح کرد: قرآن کتابی جامع است و با شیوه خاص، بشر را قانع میکند که اگر عاقلانه زندگی کنیم میبینیم دنیا زودگذر است؛ از طرفی قرآن پیام خاص دارد که در هیچ یک از ادیان الهی نیست و به گفته علامه طباطبایی منظور ما از عرفان اخلاقی این نگاه خاص قرآن است که هر نگاهی به هستی داشتید این در کنش اخلاقی و رفتار شریعتی ما تأثیر دارد.
وی خاطرنشان کرد: اخلاق عرفانی که اخلاق خاص قرآنی است به بیان علامه طباطبایی در هیچ یک از مکاتب اخلاقی و فلسفی انبیا، پیشینهای ندارد و این اخلاق عرفانی یک بحث نظری و یک بحث عملی دارد؛ بحث نظری این است که ما در نگاهی که به هستی داریم محور هستی را اخلاق بدانیم.
عضو هیأت علمی دانشگاه ادیان و مذاهب اظهار کرد: از نگاه عرفان و فلسفه متعالیه آن چه هستی را پر کرده وجود است و این وجود یک حقیقت واحده، مطلق بیانتهاست و بقیه ظهورات این وجودند و این مبنای قرآنی و نیز عرفانی دارد، سخن علامه این است اگر دنبال عزت هستید دست خدا است.
وی گفت: عرفان نظری به ما افقی فکری میدهد و پیمودن تا این افق، نیاز به ریاضت و سلوک دارد و در عرفان عملی چشم و گوش انسان، برای پذیرفتن حق آماده است؛ یکی از مشکلات این است که ما کمتر به خوبیها توجه داریم؛ اما امام شهید بسیار به این مسائل توجه داشت و این نگاه یک تمدن ایجاد میکند.
حجتالاسلام الهیمنش تأکید کرد: این نگاه یک تمدن ایجاد میکند و امامین انقلاب با عرفان نظری و عملی، یک تمدن ایجاد کردند که میتواند در جهان، صلح ایجاد کند.
در ادامه حجتالاسلام دکتر محمدباقر نادم، پژوهشگر عرفان اسلامی و اندیشه امام خمینی(ره)، با اشاره به ظرفیت و چالشهای اخلاق عرفانی و حکمرانی اسلامی بیان کرد: در مفاهیم عرفانی همچنان که بایستههایی وجود دارد، یک سری چالشها و موانع مطرح میشود.
وی عنوان کرد: برخی معتقدند عرفان فرازمندتر از این است که در قالب محدود بگنجد؛ اما آن چه مطرح است اصلا نگاه ما به عرفان عزلت و دوری از اجتماع نیست؛ بلکه عارف حقیقی کسی است که احساس وظیفه میکند در کنار مردمش باشد.
حجتالاسلام نادم تصریح کرد: ساحت سیاسی و اجتماعی و حکمرانی عرفان، هر نوع فردگرایی را نفی میکند، بلکه تأکید دارد که این عرفان، مسئول و پاسخگو و تمدنساز است و ظرفیت حکمرانی اسلامی اقتضای چنین تحول آفرینی دارد و امامین انقلاب نیز چنین نگرشی داشتند.
وی تأکید کرد: منظور ما از عرفان، عرفانهای مادی و نوظهور نیست، بلکه اسلامی و متصل به وحی است، همانگونه که امام خمینی(ره) تعلق خاطری به مردم داشتند و خود را فانی به حق میدانستند و جز انجام وظیفه به چیزی فکر نمیکردند و در واقع، امام خمینی(ره)، فقیهی عارف بود و مبعوث شد تا اقامه حکومت کند.
پژوهشگر عرفان اسلامی و اندیشه امام خمینی(ره) ابراز کرد: امروز متأسفانه یک نگاه سیاسی و اجتماعی به عرفان است که مبتنی به اخلاق اسلامی نیست و با چالشها و تقلیل گرایی ساختاری مواجه هستیم، از طرفی ضعف آینده پژوهشی داریم و گاه عرفان را در سطح فردی میبینیم و امتداد اجتماعی عرفان را نمیبینیم، این باعث شده ظرفیت عرفان برای حل مسائل کلان حکمرانی و اجتماعی نادیده گرفته شود.
وی بیان کرد: امام خمینی(ره) تربیت یافته عرفان اجتماعی است و نگاهی حکمرانی و حکومتی و تمدنی داشت و عرفان را بازخوانی و کاربردی کردند؛ این در حالی است که گاهی میبینیم یکی از چالشهای مهم این است که ما از لایههای عمیق عرفانی غافل هستیم و منشا انقلاب اسلامی به خوبی تحلیل نمیشود.
حجتالاسلام نادم تصریح کرد: چالش دیگر این است که ما نهادی تمدنی مبتنی بر عرفان اجتماعی نداریم که بتواند انقلاب اسلامی را در سطح جهان گسترش دهد؛ البته امام ابتکاراتی داشتند و نهادهایی را تأسیس کردند که مبنای قرآنی و ریشه در عرفان دارد، همچنین یکی از چالشها این است که اخلاق فردی را به جای اخلاق حکمرانی میبینیم.
وی ادامه داد: همچنین غفلت از نهادهای مردمی، چالش دیگری است؛ هنر امام این بود که در حکمت خود، مردم را پای کار آورد و حضرت آقا نیز به مبعوث شدن مردم در بحرانها معتقد بود.