به گزارش روابط عمومی پژوهشکده تبلیغ و مطالعات اسلامی باقرالعلوم(ع)، در این نشست، حجتالاسلاموالمسلمین وحید واحدجوان، عضو هیئت علمی و دانشیار دانشگاه تهران، با تبیین نسبت عرفان اسلامی و مسائل اجتماعی تأکید کرد که عرفان، حقیقتی جدا از دین نیست، بلکه باطن و عمق دین است و هر اندازه این حقیقت در حیات فردی و اجتماعی جاری شود، زمینه کاهش آسیبهای اجتماعی نیز فراهمتر خواهد شد.
طرح مسئله نسبت عرفان، اجتماع و حکمرانی
در ابتدای این نشست، حجتالاسلاموالمسلمین علیجانزادهروشن، دبیر علمی نشست، با اشاره به روند برگزاری نشستهای همایش «امتداد اجتماعی عرفان در ساحت تمدنی و نسبت آن با حکمرانی جمهوری اسلامی ایران»، موضوع این جلسه را بررسی ظرفیتهای عرفان اسلامی در کاهش آسیبهای اجتماعی در افق حکمرانی دینی و تمدنی عنوان کرد.
وی با بیان اینکه عرفان اسلامی تنها به ساحت فردی محدود نمیشود، اظهار داشت: این نشست در پی پاسخ به این پرسش است که عرفان چگونه میتواند در تربیت انسان، اصلاح حاکمان، نخبگان، عالمان و در نهایت جامعه اثرگذار باشد و مسیر تحقق حیات طیبه قرآنی را هموار کند.
حجتالاسلام علیجانزادهروشن افزود: نسبت عرفان و اجتماع، تنها یک بحث نظری نیست؛ بلکه پرسش اصلی این است که چگونه عرفان اسلامی میتواند نفوس را در مسیر خداشناسی و توحید تربیت کند و از رهگذر این تربیت، در پیشگیری و کاهش آسیبهای اجتماعی نقشآفرین باشد.
عرفان، حقیقتی جدای از دین نیست
حجتالاسلاموالمسلمین وحید واحدجوان در آغاز سخنان خود، ضمن تسلیت ایام سوگواری حضرت اباعبدالله الحسین علیهالسلام و گرامیداشت یاد شهدای اخیر، اظهار کرد: موضوع ظرفیت عرفان اسلامی در کاهش آسیبهای اجتماعی، موضوعی گسترده است و تنها میتوان در یک نشست، طرح بحثی از آن ارائه کرد.
وی تأکید کرد: وقتی از عرفان سخن میگوییم، از یک امر عجیب، مرموز یا دور از دسترس سخن نمیگوییم. عرفان اسلامی همان باطن دین است؛ همان وجهی از دین که انسان را به خداوند پیوند میدهد، او را به شناخت عمیقتر خدا میرساند و نگاه انسان را به عالم تغییر میدهد.
عضو هیئت علمی دانشگاه تهران افزود: دین، تنها به ظواهر محدود نیست و اگر کسی دین را صرفاً در احکام و ظواهر خلاصه کند، در حقیقت برداشت ناقصی از دین ارائه کرده است.
وی خاطرنشان کرد: اگر دین، لایههای عمیقتر نداشته باشد، این تلقی از دین، تلقی کاملی نیست. آنچه در ظاهر دین آمده، باطنی دارد و آن باطن، همان عرفان است. بنابراین وقتی از عرفان اسلامی سخن میگوییم، در واقع از عمق و حقیقت دین سخن میگوییم.
حجتالاسلام واحدجوان با اشاره به اینکه قرآن کریم و روایات اهلبیت علیهمالسلام سرشار از آموزههای اجتماعی هستند و عرفان نیز نمیتواند از اجتماع جدا باشد، گفت: اگر قرآن و روایات، مباحث اجتماعی دارند، باطن این مباحث نیز اجتماعی است. بنابراین نباید تصور کرد که دین یک حوزه دارد و عرفان حوزهای دیگر؛ بلکه عرفان، همان باطن دین است و طبیعی است که در متن جامعه نیز حضور داشته باشد.
وی اظهار داشت: هر سخنی درباره امکان حضور عرفان در اجتماع، در حقیقت پرسشی درباره امکان حضور باطن دین در عرصه اجتماع است و پاسخ این پرسش نیز روشن است؛ زیرا اسلام، دینی اجتماعی است و عمق آن نیز در زندگی اجتماعی انسان جریان دارد.
این استاد دانشگاه تهران سپس به تبیین مفهوم «ظرفیتهای عرفان اسلامی» پرداخت و ابراز کرد: مراد از ظرفیت، مجموعه توانمندیها، قابلیتها و آموزههایی است که عرفان در اختیار انسان قرار میدهد و میتواند در زندگی اجتماعی اثرگذار باشد.
وی توضیح داد: این ظرفیتها طیفی گسترده را دربر میگیرد؛ از مبانی خداشناسی، انسانشناسی و جهانشناسی گرفته تا آموزههای اخلاقی، روشهای سلوک، شیوههای خودسازی، کنترل نفس، اصلاح انگیزهها، تربیت انسان و ارائه الگوهای رفتاری.
حجتالاسلام واحدجوان، خاطرنشان کرد: عرفان اسلامی به انسان میآموزد که چگونه زندگی کند، چگونه نفس خویش را مهار کند، چگونه انگیزههای خود را اصلاح کند و چگونه همه رفتارهایش را با رضای الهی تنظیم کند.
معرفت، منشأ اصلاح رفتار اجتماعی است
عضو هیئت علمی دانشگاه تهران برای تبیین تأثیر عرفان در رفتار اجتماعی، تفاوت میان نگاه مادی و نگاه الهی را با یک مثال توضیح داد و گفت: انسانی که نگاه او تنها به ظواهر دنیا محدود است، تعلقات مادی را محور زندگی خود قرار میدهد؛ اما هرچه معرفت انسان عمیقتر شود، تعلق او به اشیا نیز دگرگون میشود.
وی با اشاره به اینکه در نگاه عرفانی، همه چیز امانت الهی است، اظهار داشت: اگر انسان حقیقتاً باور کند که همه چیز از خداست و امانتی در اختیار اوست، بسیاری از رفتارهای نادرست اجتماعی اساساً شکل نمیگیرد. چنین انسانی نه برای مال دیگران حرص میخورد، نه برای از دست دادن دنیا دچار اضطراب میشود و نه حاضر است برای رسیدن به منافع شخصی، حقوق دیگران را تضییع کند.
حجتالاسلام واحدجوان افزود: این نگاه، تنها یک بحث ذهنی نیست، بلکه در رفتار اجتماعی انسان ظهور پیدا میکند و زمینه بسیاری از انحرافات را از میان میبرد. انسانی که معرفت الهی عمیقتری دارد، شأن خود را بالاتر از آن میبیند که دست به دروغ، خیانت، دزدی، کلاهبرداری، ظلم، حسادت یا پایمال کردن حقوق دیگران بزند.
عرفان، مجموعهای از مبانی، روشها و انگیزههای تربیتی برای اصلاح جامعه
عضو هیئت علمی دانشگاه تهران در ادامه با تبیین معنای «ظرفیتهای عرفان اسلامی» اظهار داشت: مقصود از ظرفیت، توانمندیها، قابلیتها و آموزههایی است که عرفان در اختیار انسان قرار میدهد و میتواند در عرصه اجتماع اثرگذار باشد. این ظرفیتها از خداشناسی، انسانشناسی و جهانشناسی آغاز میشود و تا اخلاق، رفتار، روشهای سلوکی، انگیزهها و الگوهای تربیتی امتداد پیدا میکند.
وی افزود: همین آیات خداشناسی، توحید، اسماء و صفات الهی و روایات اهلبیت علیهمالسلام اگر عمیق فهمیده شوند، به عرفان تبدیل میشوند. تفاوت در این است که انسان، حقیقت را تنها با استدلال ذهنی درک نکند، بلکه تا اندازه ظرفیت خود، با چشم دل آن را شهود کند.
حجتالاسلام واحدجوان با بیان اینکه این نوع معرفت، نگاه انسان را نسبت به جهان و روابط اجتماعی دگرگون میکند، برای تبیین این مسئله به نمونهای ساده اشاره کرد و گفت: کودک هنگام گرفتن اسباببازی یا تلفن همراه گریه میکند؛ زیرا نسبت به مالکیت و حقیقت اشیا شناخت عمیقی ندارد، اما انسان بالغ میداند چیزی که متعلق به او نیست، جای دلبستگی ندارد. عرفان این نگاه را به مرتبهای بالاتر میرساند و به انسان میآموزد همه چیز امانت الهی است.
وی با اشاره به رفتار امیرالمؤمنین امام علی علیهالسلام در بخشیدن انگشتر، تصریح کرد: وقتی نگاه انسان با خدا سنجیده شود، دیگر از بخشیدن مال خود دچار اضطراب نمیشود؛ زیرا همه چیز را در نسبت با خدا میبیند. چنین نگاهی بسیاری از مسائل عادی اجتماعی را نیز حل میکند.
هرچه معرفت عمیقتر شود، زمینه آسیبهای اجتماعی کمتر خواهد شد
این استاد دانشگاه تهران ادامه داد: انسانی که از معرفت الهی بهرهمند باشد، شأن خود را بالاتر از ظلم، خیانت، دزدی، کلاهبرداری، حسادت، تخریب دیگران و پایمال کردن حقوق مردم میداند و اساساً این رفتارها را در شأن خود نمیبیند.
وی سپس به تعریف آسیب اجتماعی پرداخت و گفت: آسیب اجتماعی صرفاً یک مشکل فردی نیست، بلکه رفتاری زیانبار است که خانواده، روابط اجتماعی، امنیت، سلامت و نظم عمومی را نیز تحت تأثیر قرار میدهد.
حجتالاسلام واحدجوان تأکید کرد: آسیبهای اجتماعی تکعاملی نیستند. ناآگاهی، ضعف تربیت خانوادگی، مشکلات روانشناختی، محیط فرهنگی، شرایط اقتصادی، دوستان، فضای مجازی و عوامل متعدد دیگر در شکلگیری آنها نقش دارند.
وی با اشاره به دیدگاه سقراط درباره نسبت معرفت و فضیلت گفت: هرچند ممکن است هر دانشی الزاماً به عمل منجر نشود، اما نبود معرفت، آگاهی و تعقل، زمینه بسیاری از انحرافات اجتماعی را فراهم میکند.
دانشیار دانشگاه تهران در ادامه، برخی از مهمترین آسیبهای اجتماعی را برشمرد و از خشونتهای خانوادگی، کودکآزاری، آزار سالمندان، نزاعهای خیابانی، قلدری در مدارس، تهدید و آزار در فضای مجازی به عنوان نمونههایی از این آسیبها یاد کرد.
وی با نقل یک واقعه از یک نزاع ساده در جایگاه سوخت که به تخریب خودرو انجامید، اظهار داشت: بسیاری از رفتارهای خشونتآمیز، ریشه در مشکلات درونی و ضعف تربیت انسانها دارد. اگر انسان در فضای تربیت عرفانی رشد کند و با الگوهای اخلاقی و معنوی مأنوس باشد، روح او لطیفتر میشود و طبیعتاً میزان خشونت او نیز کاهش پیدا میکند.
حجتالاسلام واحدجوان در همین زمینه به سخنی از علامه حسنزاده آملی اشاره کرد و گفت: روح انسان آنچنان لطیف است که به هرچه میل کند، رنگ همان را میگیرد؛ ازاینرو محیط تربیتی، الگوها و نوع تغذیه فکری انسان، آثار مستقیمی بر رفتار اجتماعی او بر جای میگذارد.
وی با اشاره به ظرفیتهای تربیتی عبادات اظهار داشت: اگر روزه تنها به ترک خوردن و آشامیدن محدود نشود و انسان، روزه چشم، گوش، زبان و رفتار خود را نیز رعایت کند و در همه تصمیمها تنها رضایت خدا را در نظر بگیرد، بسیاری از آسیبهای اجتماعی به صورت طبیعی کاهش خواهد یافت.
وی گفت: وقتی انسان فقط رضای الهی را معیار رفتار خود قرار دهد، دیگر نه همسرش را آزار میدهد، نه حقوق دیگران را تضییع میکند و نه گرفتار ظلم و فساد میشود.
عرفان، مانعی در برابر فساد اداری و اقتصادی
حجتالاسلام واحدجوان سپس به حوزه فساد اداری و اقتصادی پرداخت و رشوه، اختلاس، پارتیبازی، تبعیض، تضییع بیتالمال، استفاده شخصی از امکانات عمومی و کمکاری سازمانی را از مهمترین مصادیق آسیبهای اجتماعی دانست.
وی در این بخش با نقل خاطرهای از یکی از مدیران پیشین رادیو معارف درباره دقت مرحوم حجت الاسلام استاد مهندسی که اساتید حوزه عرفان نیز بودند، در جبران خسارت یک خودکار متعلق به بیتالمال، این رفتار را نمونهای از حضور عرفان در زندگی اجتماعی معرفی کرد و گفت: کسی که نگاه الهی و عرفانی دارد، حتی نسبت به کوچکترین حق مردم حساس است؛ چه رسد به اینکه برای رسیدن به مقام یا منفعت شخصی، حقوق دیگران را پایمال کند.
وی تأکید کرد: بررسی نسبت عرفان با پیشگیری از فساد اداری، جرائم اقتصادی و آسیبهای اجتماعی، خود میتواند موضوع دهها پژوهش مستقل و تخصصی باشد.
فضای مجازی؛ فرصتی بزرگ با آسیبهایی جدی
عضو هیئت علمی دانشگاه تهران در ادامه، بخش مهمی از سخنان خود را به آسیبهای فضای مجازی اختصاص داد و با تأکید بر اینکه این فضا در کنار ظرفیتهای فراوان، مخاطرات جدی نیز به همراه دارد، گفت: اعتیاد به اینترنت و بازیهای رایانهای، انتشار شایعات، نقض حریم خصوصی، جعل هویت، کلاهبرداری اینترنتی، انتشار محتوای آسیبزا و وابستگی به تأیید دیگران، از مهمترین چالشهای امروز جامعه است.
وی با اشاره به نمونهای از درگیری دو نوجوان بر سر یک بازی اینترنتی که به قتل یکی از آنان انجامید، اظهار داشت: این اتفاقها نشان میدهد که تربیت صحیح اخلاقی وعرفانی، آموزش خانواده و مدیریت استفاده از فضای مجازی تا چه اندازه اهمیت دارد. نباید تصور کنیم که صرفاً با برخوردهای سلبی میتوان این آسیبها را کنترل کرد.
حجتالاسلام دکتر واحدجوان با تأکید بر نقش خانوادهها افزود: پدر و مادر باید هم فرصتهای فضای مجازی را بشناسند و هم آسیبهای آن را؛ آموزش والدین، معلمان و مربیان، مقدمه مدیریت صحیح این فضاست.
وی خاطرنشان کرد: فرهنگ و اخلاق ، با آموزشهای مقطعی اصلاح نمیشود. آموزش، تبلیغ، تکرار، تمرین و استمرار لازم است تا رفتار درست به یک عادت اجتماعی تبدیل شود.
قانون، آموزش و فرهنگ؛ سه ضلع کنترل آسیبهای اجتماعی
این استاد حوزه و دانشگاه با بیان اینکه آسیبهای اجتماعی راهکار تکبعدی ندارند، اظهار داشت: آموزش، تبلیغ، تشویق، قانون، نظام مدیریتی و فرهنگسازی باید در کنار یکدیگر با رویکرد عرفانی و معرفتی قرار گیرند و هیچکدام به تنهایی کافی نیستند.
وی با تأکید بر نقش قانون در اداره جامعه گفت: به اعتقاد من، جامعه را قانون اداره میکند، نه صرفاً اخلاق؛ زیرا اخلاق امری درونی است، اما قانون باید مانع تخلف شود. البته همین قانون نیز بدون پشتوانه فرهنگی، آموزشی و تربیتی، اثر مطلوب خود را نخواهد داشت.
حجتالاسلام دکتر واحدجوان شفافیت ساختارهای اداری و طراحی نظامهای دقیق نظارتی را از مهمترین راههای کاهش فساد دانست و تصریح کرد: باید سازوکارها به گونهای طراحی شوند که امکان تخلف به حداقل برسد و سلامت نظام اداری وابسته به ویژگیهای فردی مدیران نباشد.
عرفان باید از کتابها به متن زندگی مردم بیاید
وی در بخش دیگری از سخنان خود با انتقاد از محدود ماندن مباحث عرفانی در محافل تخصصی گفت: عرفان اسلامی نباید فقط در کتابها بماند. امروز انواع عرفانهای انحرافی با زبان ساده در اختیار مردم قرار میگیرند، اما ما هنوز معارف اصیل عرفانی را کمتر به زبان عمومی عرضه کردهایم.
وی با اشاره به تجربه برگزاری درسهای عرفانی در فضای مجازی افزود: اگر معارف عمیق اسلامی با بیان صحیح، روشن و قابل فهم عرضه شوند، مخاطبان بسیاری در داخل و خارج از کشور از آن استقبال خواهند کرد.
الگوهای عملی عرفان؛ سرمایهای برای اصلاح رفتار اجتماعی
دانشیار دانشگاه تهران با اشاره به سیره عالمان بزرگ اخلاق و عرفان، زندگی آنان را بهترین الگوی تربیت اجتماعی دانست و با نقل نمونههایی از رفتار علامه حسنزاده آملی، علامه طباطبایی و دیگر بزرگان، اظهار داشت: عرفان تنها مجموعهای از مباحث نظری نیست؛ بلکه در شیوه همسرداری، رعایت حقوق مردم، امانتداری، گذشت، احترام، تواضع و مسئولیتپذیری اجتماعی ظهور پیدا میکند.
وی افزود: هر اندازه تکبر، خودخواهی و دنیاطلبی در انسان کاهش یابد، رفتارهایی همچون تحقیر، تهمت، حسادت، ظلم و بیاعتنایی به حقوق دیگران نیز به همان نسبت کاهش خواهد یافت.
هر آسیب اجتماعی، یک میدان پژوهش مستقل است
حجتالاسلام واحدجوان در پایان سخنان خود با تأکید بر اینکه موضوع «ظرفیتهای عرفان اسلامی در کاهش آسیبهای اجتماعی» بسیار گستردهتر از یک نشست علمی است، اظهار داشت: هر یک از آسیبهای اجتماعی، از اعتیاد و خشونت گرفته تا فساد اداری، آسیبهای فضای مجازی، دروغ، بیتفاوتی اجتماعی و کاهش مسئولیتپذیری، ورابطه شان مساله اجتماعی عرفان میتواند موضوع یک پژوهش مستقل و حتی یک همایش تخصصی باشد.
وی همچنین پیشنهاد کرد در ادامه این سلسله نشستها، موضوعات به صورت مسئلهمحور و جزئیتر دنبال شوند تا امکان ارائه راهکارهای دقیقتر فراهم شود.
تأکید دبیر علمی نشست بر استمرار این مسیر پژوهشی
در پایان نشست، حجتالاسلاموالمسلمین علیجانزادهروشن با جمعبندی مباحث مطرحشده، عرفان اسلامی را جداییناپذیر از متن دین دانست و گفت: آنچه در این نشست مطرح شد، نشان داد که تعمیق معرفت دینی و تقویت سلوک معنوی، میتواند در کنترل و کاهش بسیاری از آسیبهای اجتماعی نقشآفرین باشد.
وی با اشاره به اهمیت ادامه این مباحث در قالب نشستهای تخصصی اظهار داشت: هر یک از محورهای مطرحشده، ظرفیت تبدیل شدن به پژوهشها و نشستهای مستقل را دارد و پژوهشکده تلاش خواهد کرد این مسیر علمی را در چارچوب همایش «امتداد اجتماعی عرفان در ساحت تمدنی و نسبت آن با حکمرانی جمهوری اسلامی ایران» ادامه دهد.