به گزارش روابط عمومی پژوهشکده تبلیغ و مطالعات اسلامی باقرالعلوم(ع)، وی با بیان اینکه جامعه امروز با مسئلهای جدی به نام «خونخواهی» مواجه است، اظهار داشت: عاطفه اجتماعی، موتور حرکت جامعه است؛ اما اگر این ظرفیت عظیم در قالب یک فناوری اجتماعی هدفمند و مبتنی بر عقلانیت دینی هدایت نشود، به جای آنکه زمینهساز رشد اجتماعی باشد، میتواند منشأ آسیب و آشفتگی شود. از همین رو، فاصله میان موج عاطفه عمومی و تمدنسازی، همان فناوری اجتماعی است که باید به درستی طراحی و تقویت شود.
«ثار» در جاهلیت؛ خونخواهی بیضابطه و خشونت بیپایان
حجتالاسلام رفیعیعلوی در ادامه با مرور پیشینه تاریخی مفهوم «ثار» در عصر جاهلیت، گفت: پیش از تشریع احکام قصاص، خونخواهی نهادی اجتماعی بود که بر پایه انتقام قبیلهای شکل میگرفت. این الگو هیچ مرجع داوری، حد و مرز، تناسب میان جرم و کیفر و حتی صاحب حق مشخصی نداشت؛ ازاینرو، خشونتهای ممتد و جنگهای طولانی را رقم میزد.
وی با اشاره به جنگ مشهور «بسوس» افزود: این جنگ نزدیک به چهل سال ادامه یافت و در سالهای پایانی، بسیاری از کسانی که در آن میجنگیدند، حتی نمیدانستند علت آغاز نزاع چه بوده است. این نمونه نشان میدهد که خونخواهیِ فاقد عقلانیت، جامعه را به چرخهای بیپایان از خشونت و انتقام میکشاند.
اسلام، خونخواهی را به مسیر عدالت هدایت کرد
این استاد حوزه علمیه قم با استناد به آیات قرآن کریم، به ویژه آیه ۳۳ سوره اسراء و آیات قصاص، تصریح کرد: اسلام با تشریع احکام قصاص، خونخواهی جاهلی را به نهادی حقوقی و عقلانی تبدیل کرد. قرآن با تعیین «ولیّ دم»، اعطای اقتدار مشروع، جلوگیری از اسراف در خونخواهی و تأکید بر نصرت الهی، مسیر انتقام قبیلهای را به مسیر اقامه قسط و تحقق عدالت تغییر داد.
وی خاطرنشان کرد: در این منظومه، خونخواهی دیگر یک واکنش هیجانی نیست، بلکه حقی است که در چارچوب عدالت و با ضابطه شرعی اعمال میشود و هدف نهایی آن، اصلاح جامعه و برپایی قسط است.
اربعین؛ فناوری اجتماعی تولید حافظه جمعی
رفیعیعلوی با بهرهگیری از نظریههای جامعهشناسی درباره «حافظه جمعی»، اربعین را نمونهای ممتاز از فناوری اجتماعی اسلام دانست و اظهار کرد: مناسک، اگر از معنا تهی شوند، به مرور زمان فرسوده و بیاثر خواهند شد؛ اما هنگامی که با عقلانیت دینی و هدف اقامه قسط پیوند بخورند، به ابزاری برای تولید و بازتولید حافظه جمعی امت تبدیل میشوند.
وی افزود: اربعین تنها یک آیین عبادی نیست؛ بلکه سازوکاری برای انتقال مفاهیم از حافظه کوتاهمدت افراد به حافظه بلندمدت و سپس به حافظه جمعی جامعه است. همین ویژگی، آن را به یکی از مهمترین ابزارهای حفظ هویت، آرمانها و استمرار فرهنگ مقاومت در جهان اسلام تبدیل کرده است.
از حافظه جمعی تا شبکههای پایدار اجتماعی
دانشیار گروه حقوق دانشگاه باقرالعلوم(ع) مرحله تکامل این فرآیند را شکلگیری «شبکههای پایدار تعامل» دانست و گفت: حافظه جمعی زمانی به ثمر مینشیند که در قالب روابط اجتماعی مستمر و رفتارهای پایدار ظهور پیدا کند. اگر مناسک اربعین بتواند چنین شبکهای را ایجاد کند، خونخواهی نیز از یک احساس فردی به مسئولیتی اجتماعی و تمدنی ارتقا خواهد یافت.
وی با اشاره به تجربه حضور خود در عراق و مشاهده واکنشهای مردمی نسبت به شهدای مقاومت، این رفتارها را نشانه شکلگیری حافظه جمعی فراملی در امت اسلامی دانست و افزود: هنگامی که یک مادر عراقی، عاطفه مادری خود را در خدمت آرمان مقاومت قرار میدهد، در حقیقت حافظه جمعی امت را بازتولید میکند و این همان کارکرد فناوری اجتماعی اربعین است.
خونخواهی حقیقی در امتداد اقامه قسط است
استاد رفیعیعلوی در بخش پایانی سخنان خود با اشاره به روایتی از واپسین لحظات حیات حضرت سیدالشهدا(ع)، تأکید کرد: امام حسین(ع) حتی در اوج مظلومیت نیز رسالت خود را در اقامه قسط میدید. ازاینرو، خونخواهی حقیقی تنها به مجازات عاملان جنایت محدود نمیشود، بلکه در استمرار راه عدالت، رشد جامعه و تحقق اهداف الهی معنا پیدا میکند.
وی خاطرنشان کرد: اگر خونخواهی در قالب عقلانیت دینی، حافظه جمعی و شبکههای پایدار اجتماعی سامان نیابد، حتی قصاص عاملان جنایت نیز پایان این مسیر نخواهد بود. خون شهید متعلق به رشد جامعه است و خونخواهی زمانی محقق میشود که جامعه در مسیر عدالت، آگاهی و تمدن اسلامی به بلوغ برسد.
دانشیار گروه حقوق دانشگاه باقرالعلوم(ع) در پایان با تأکید بر نقش نخبگان در تبیین و توسعه فناوریهای اجتماعی، اظهار داشت: وظیفه اندیشمندان، ارتقای خودآگاهی جامعه و تبدیل ظرفیتهای عاطفی به حرکتهای هدفمند و تمدنساز است؛ مسیری که میتواند خونخواهی را از یک واکنش احساسی به نیرویی برای تحقق قسط الهی و پیشرفت جامعه اسلامی تبدیل کند.