مقدمه:
پژوهشکده تبلیغ و مطالعات اسلامی باقرالعلوم علیهالسلام همواره تلاش کرده است تا عرصه پژوهش و تولید آثار فاخر اسلامی را با تأکید بر معارف اهلبیت علیهمالسلام گسترش دهد. یکی از مهمترین دستاوردهای این مسیر، تدوین و انتشار کتاب ارزشمند «فرهنگ جامع سخنان امام حسین علیهالسلام» است که برای نخستین بار در سال ۱۳۷۳ مجموعهای منسجم و مستند از بیانات آن حضرت را در اختیار پژوهشگران، مداحان، منبریها و عموم علاقهمندان قرار میدهد. این اثر نه تنها سخنان تاریخی و موضوعی امام حسین علیهالسلام را جمعآوری کرده، بلکه با دقت در منابع شیعه و اهلسنت و با رعایت اصول مستندسازی علمی، تصویری جامع و قابل اعتماد از منظومه فکری و فرهنگی آن حضرت ارائه میدهد.
کتاب «فرهنگ جامع سخنان امام حسین علیهالسلام» از منظر محتوایی و ساختاری نمونهای بینظیر در حوزه پژوهشهای اسلامی به شمار میرود. علاوه بر بخش تاریخی که سخنان حضرت را بر اساس سیر زندگی ایشان از دوران پیامبر اکرم صلیاللهعلیهوآله تا روزگار کربلا ارائه میکند، بخش موضوعی کتاب نیز با تمرکز بر عقاید، احکام، اخلاق، ادعیه و اشعار، امکان تحلیل و تبیین عمیقتر معارف امام حسین علیهالسلام را فراهم میآورد.
در این ارتباط با حجتالاسلام والمسلمین شریفی اقدم، از رؤسای پیشین پژوهشکده باقرالعلوم علیهالسلام و پژوهشگر برجسته تاریخ اسلام، گفتوگویی انجام دادهایم تا جزئیات تدوین این اثر ارزشمند و اهمیت آن در تبیین معارف امام حسین علیهالسلام را بررسی کنیم. این مصاحبه فرصتی است برای آشنایی با روند علمی گردآوری سخنان حضرت، روشهای تحقیق و نگاههای تازهای که این کتاب برای پژوهشگران، مبلغان و علاقهمندان به فرهنگ اهلبیت علیهمالسلام ارائه داده است.
سؤال: چه کمبودها یا خلأهای علمی و فرهنگی در منابع موجود و فضای آموزشی و رسانهای باعث شد ضرورت تدوین کتاب ارزشمند «فرهنگ جامع سخنان امام حسین علیهالسلام» مطرح شود؟
در سالهای ابتدایی انقلاب، این احساس وجود داشت که در منابع مکتوب و حتی در منابر و سخنرانیها، از سخنان ائمه اطهار علیهمالسلام ـ بهویژه امام حسین علیهالسلام ـ بهره چندانی گرفته نمیشود و تمرکز عمدتاً بر جنبههای عزاداری و بیان مصائب است. از همین رو این دغدغه شکل گرفت که برای توسعه مکتب و فرهنگ اهلبیت علیهمالسلام در جامعه، لازم است به خودِ سخنان آن حضرات توجهی جدیتر شود.
در این میان، سخنان امام حسین علیهالسلام اهمیت ویژهای داشت؛ چرا که تا آن زمان مجموعهای جامع و منسجم از بیانات ایشان فراهم نشده بود. هرچند پیشتر برخی از سخنان حماسی، اشعار یا ادعیه امام حسین علیهالسلام بهصورت پراکنده منتشر شده بود، اما سخنان ایشان در حوزههای اجتماعی، سیاسی و فرهنگی کمتر مورد توجه قرار میگرفت.
بر همین اساس به این جمعبندی رسیدیم که بهترین و اصیلترین راه برای تبیین مکتب اهلبیت علیهمالسلام، رجوع مستقیم به سخنان خودِ معصومان است؛ از اینرو تصمیم گرفتیم مجموعهای جامع از سخنان امام حسین علیهالسلام را گردآوری و یکجا در اختیار مخاطبان قرار دهیم.
سؤال: با توجه به وسعت و پراکندگی منابع مرتبط با امام حسین علیهالسلام، چه دلایلی باعث شد در نهایت تصمیم گرفته شود تمرکز اصلی گردآوری بر سخنان مستقیم ایشان و احادیث صادرشده از خود حضرت باشد، و نه روایاتی که از اجداد بزرگوارشان نقل شده است؟
برخی اندیشمندان و علمای حوزه، از جمله مرحوم آیتالله کورانی، پیشنهاد دادند که اگر بتوان همه مطالب مرتبط با امام حسین علیهالسلام را بهصورت جامع گردآوری کرد، کار ارزشمندی خواهد بود. با این حال، گستردگی موضوع به حدی بود که چنین پروژهای بسیار سنگین و زمانبر به نظر میرسید؛ حتی گفته میشد در یکی از کشورها، روحانیای این کار را آغاز کرده و حجم مطالب حدود پانصد جلد میشود.
با توجه به این حجم عظیم، به این جمعبندی رسیدیم که بهترین و عملیترین مسیر، تمرکز بر خود سخنان امام حسین علیهالسلام و احادیث مستقیم صادرشده از ایشان است، و نه روایاتی که آن حضرت از اجداد بزرگوارشان نقل کردهاند. بر این اساس، کار گردآوری کل سخنان مستقیم امام حسین علیهالسلام آغاز شد تا مجموعهای جامع، متمرکز و مستند در اختیار پژوهشگران و علاقهمندان قرار گیرد.
سؤال: گردآوری سخنان امام حسین علیهالسلام از منابع متعدد شیعه و اهلسنت و کتابهای تاریخی چه چالشهایی داشت و این مجموعه چگونه بر اساس سیر زمانی و دورههای مختلف حیات آن حضرت سازماندهی شد؟ همچنین هدف اصلی از این ساماندهی چه بود؟
در این مسیر، تمامی بیانات امام حسین علیهالسلام از منابع معتبر حدیثی شیعه و اهلسنت و نیز کتابهای تاریخی مهم هر دو مذهب استخراج و جمعآوری شد تا مجموعهای جامع و مستند در اختیار مخاطبان قرار گیرد.
با وجود آنکه در آغاز گمان نمیرفت حجم سخنان امام حسین علیهالسلام تا این اندازه گسترده باشد، حاصل گردآوریها به مجموعهای نزدیک به هزار صفحه انجامید که بهصورت منسجم و در قالبی زیبا تنظیم شد. این حجم از بیانات نشاندهنده ظرفیت عظیم کلامی و معرفتی آن حضرت است.
در فرآیند تدوین، سخنانی که ماهیت تاریخی داشت و زمان صدور آنها مشخص بود، بهصورت مستقل تفکیک شد و ساماندهی اثر بر اساس سیر زمانی دقیق انجام گرفت. بدین ترتیب، ابتدا سخنان امام حسین علیهالسلام در دوران پیامبر اکرم صلیاللهعلیهوآله، سپس بیانات ایشان در عصر امیرالمؤمنین علیهالسلام، آنگاه سخنان آن حضرت در دوره امامت امام حسن مجتبی علیهالسلام و در نهایت بیانات امام حسین علیهالسلام در دوران امامت خودشان، از مدینه تا کربلا، بهصورت سلسلهوار و تاریخی گردآوری و ارائه شد.
هدف اصلی از این ساماندهی فراهمکردن ماده اولیهای معتبر برای تفسیر، تبیین و تحلیل حوادث صدر اسلام بود؛ چراکه عصر زندگی حضرت اباعبدالله الحسین علیهالسلام از مهمترین، حساسترین و پر فراز و نشیبترین دورههای تاریخ اسلام به شمار میآید.
سؤال: کتاب «فرهنگ جامع سخنان امام حسین علیهالسلام» چگونه ساماندهی شده است؟ همچنین چه معیارهایی برای انتخاب روایات وارد شده در این مجموعه در نظر گرفته شد؟
این کتاب شریف، فرهنگ جامعی از سخنان امام حسین علیهالسلام است که در دو بخش تاریخی و موضوعی تدوین شده است. در بخش تاریخی، سخنان آن حضرت بر اساس سیر زمانی حیات ایشان تنظیم و در قالب چند فصل ارائه شده است؛ شامل بیانات امام حسین علیهالسلام در دوران رسول اکرم صلیاللهعلیهوآله، دوران امیرالمؤمنین علیهالسلام، دوران امام حسن مجتبی علیهالسلام و در نهایت دوره امامت خود امام حسین علیهالسلام.
بخش موضوعی کتاب به سخنانی اختصاص دارد که ناظر به مقطع تاریخی خاصی نیست. این بخش شامل فصولی در حوزههای عقاید، احکام، اخلاق، ادعیه و اشعار است؛ سخنانی که امام حسین علیهالسلام در مناسبتها و شرایط مختلف بیان فرمودهاند و تصویر جامعی از منظومه فکری و معرفتی آن حضرت ارائه میدهد.
در این مجموعه، تنها روایاتی وارد شده است که مشتمل بر کلام مستقیم امام حسین علیهالسلام باشد. ازاینرو، روایاتی که صرفاً به فضائل آن حضرت یا گزارش وقایع مرتبط با ایشان میپردازند، اما فاقد سخن مستقیم امام هستند، در این کتاب مورد استفاده قرار نگرفتهاند.
سؤال: موسوعه امام حسین علیهالسلام پس از انتشار چه ویژگیهایی داشت که آن را به یک اثر علمی و مرجع معتبر تبدیل کرد و چگونه این کتاب در میان علما، مداحان و مراکز آموزشی مورد استقبال قرار گرفت؟
این اثر پس از انتشار با استقبال گستردهای مواجه شد. مجموعهای که بعدها با عنوان «موسوعه امام حسین علیهالسلام» شناخته شد، نخستینبار در سال ۱۳۷۳ به زبان عربی منتشر شد و بهعنوان یک کتاب کاملاً علمی، با ذکر دقیق همه منابع، از منابع اولیه و کهن تا آثار متأخر مانند بحارالانوار مرحوم علامه مجلسی تدوین گردید؛ بهگونهای که تمامی ارجاعات و مستندات بهصورت شفاف در آن ذکر شده بود.
در تدوین این مجموعه، هدف گردآوری تمامی سخنان امام حسین علیهالسلام بود و تفکیکی میان احادیث ضعیف و قوی صورت نگرفت؛ اصل بر جامعیت و جمعآوری حداکثری بیانات آن حضرت بود. چاپ نخست این کتاب در مدت سه ماه به پایان رسید و طی هشت ماه، سه نوبت تجدید چاپ شد.
پس از آن، کتاب ترجمه و با عنوان «فرهنگ جامع سخنان امام حسین علیهالسلام» بهصورت فارسی، عربی و نسخههای دو زبانه منتشر شد. حجتالاسلام قرائتی تعدادی از این کتاب را خریداری و در اختیار رؤسای ادارات نهضت سوادآموزی قرار داد، و بزرگانی چون آیتالله جنتی و آیتالله مشکینی نیز حمایتهای قابل توجهی از این اثر داشتند.
بسیاری از علما و اساتید حوزه نیز از این کتاب بهره میبردند. حتی فرزند آیتالله جوادی آملی نقل میکرد که در ایام محرم برای منبر و سخنرانی از همین کتاب استفاده میکند و عملاً نیازی به منبع دیگری ندارد. بازخوردهای مثبت اساتید و فضلای حوزه بهگونهای بود که پیشنهاد میدادند این شیوه گردآوری و تدوین برای سایر ائمه اطهار علیهمالسلام نیز دنبال شود.
سؤال: ویژگیهای بارز کتاب «سخنان امام حسین علیهالسلام» چیست و چگونه گردآوری و چینش احادیث در این اثر باعث ارتقای اعتبار علمی و انسجام آن شده است؟
ویژگی بارز این کتاب، حذف احادیث تکراری است. بسیاری از احادیث در منابع موضوعی مانند بحارالانوار چندین بار ذکر شدهاند، اما در این اثر، هر حدیث تنها یکبار و به شکل منسجم آورده شده است.
تمام سخنان امام حسین علیهالسلام از منابع شیعه و اهلسنت و همچنین کتابهای تاریخی هر دو فرقه جمعآوری شد. نتایج گردآوری چنان بود که بسیاری حتی باور نمیکردند این حجم و تنوع سخنان از یک منبع قابل استخراج باشد.
در حوزه احکام، تصور عمومی بر این بود که امام حسین علیهالسلام تنها اندکی درباره احکام سخن گفتهاند، اما در این مجموعه حدود هفتاد حدیث مرتبط با احکام گردآوری شده است. علاوه بر آن، میان سخنان تاریخی و عقاید نیز احادیثی وجود دارد که برای استخراج احکام کاربرد دارند.
برخی نقلها که به امام حسین علیهالسلام نسبت داده شده بود، پس از بررسی مشخص شد که از ایشان نیست یا صرفاً زبان حال حضرت است و در هیچ منبع تاریخی و حدیثی ثبت نشده است. چینش و نظم کتاب بسیار منظم و دقیق است و تقریباً هیچ نقدی وجود ندارد که بتوان گفت اثر بهتر از این شکل میتوانست باشد.
سؤال: مخاطبان اصلی کتاب «سخنان امام حسین علیهالسلام» چه کسانی هستند و نسخههای مختلف آن چه کاربردی دارند؟
مخاطبان نسخه عربی کتاب عمدتاً محققان، نویسندگان، علما و بزرگان هستند، زیرا این نسخه با ذکر کامل منابع و استناد به همه منابع معتبر تهیه شده است. پس از انتشار نسخه عربی، به پیشنهاد دوستان، ترجمهای از کتاب نیز آماده شد که با ذکر یک منبع اصلی، برای مداحان، سخنرانان و عموم مردم قابل استفاده باشد.
با توجه به علاقه برخی مداحان و منبریها به بهرهگیری همزمان از متن عربی و ترجمه فارسی، در چاپ سوم، کتاب به صورت دو زبانه، عربی همراه با ترجمه فارسی، منتشر شد تا همه گروهها بتوانند از آن استفاده کنند. تا کنون این کتاب بیش از سی بار تجدید چاپ شده و همواره مورد استقبال قرار گرفته است.
سؤال: چگونه میتوان از کتاب «سخنان امام حسین علیهالسلام» به عنوان مرجع آموزشی و پژوهشی استفاده کرد و چه امکاناتی برای تحلیل موضوعی و سندی آن فراهم شده است؟
اگرچه کتاب به صورت جامع گردآوری شده است، امکان موضوعبندی و دستهبندی مطالب، مشابه کاری که مرحوم آقای دشتی درباره نهجالبلاغه انجام دادهاند، فراهم است. میتوان داستانهای مرتبط با سخنان امام حسین علیهالسلام را جمعآوری و منتشر کرد، اشعار ایشان را همراه با شرح و توضیح ارائه داد و احکام مندرج در بیانات حضرت را با توضیحات بیشتری منتشر نمود.
به این ترتیب، هر فصل کتاب را میتوان به شکل مفصلتر و تخصصیتر تدوین کرد تا موسوعه حاضر به عنوان یک کتاب مرجع و آموزشی در حوزهها و مراکز علمی مورد استفاده قرار گیرد و تحلیل و تبیین سخنان امام حسین علیهالسلام، به ویژه از طریق بررسی سندی، به سهولت امکانپذیر شود.
سؤال: چرا نشر و آشنایی مردم با سخنان اهلبیت علیهمالسلام، به ویژه امام حسین علیهالسلام، اهمیت دارد و این امر چه تأثیری بر جامعه خواهد داشت؟
نشر معارف اهلبیت علیهمالسلام و به ویژه سخنان امام حسین علیهالسلام اهمیت فراوانی دارد، زیرا آشنایی مردم با عمق و زیبایی این کلمات موجب میشود به طور طبیعی از راهنماییهای آنها تبعیت کنند. منبع اصلی ما مسلمانان قرآن و احادیث پیامبر و اهلبیت علیهمالسلام است و بسیاری از معارف دینی که در قرآن آمده، در احادیث نیز توضیح داده شده است.
اگر این معارف در منبرها، سخنرانیها، کتابهای درسی و سایر مجامع عمومی گسترش یابد، جامعه به سمت سعادت و تعالی پیش خواهد رفت. احادیث اهلبیت علیهمالسلام در کنار قرآن نقش سازنده و مکمل دارند و مطالعه جامع آنها باعث میشود که هیچ شبهه یا سوالی در موضوعات دینی باقی نماند و پاسخ تمام مسائل مطرح شده در اسلام ارائه شود.
به همین دلیل، اگر هدف هدایت جامعه به سمت پیشرفت، تربیت انسانی و اسلامی باشد، بهرهگیری کامل و صحیح از قرآن و احادیث ائمه اطهار علیهمالسلام بهترین و مؤثرترین راه است.
از حضرت حجتالاسلام والمسلمین شریفی اقدم سپاسگزاریم که وقت ارزشمند خود را در اختیار روابط عمومی پژوهشکده تبلیغ و مطالعات اسلامی باقرالعلوم علیهالسلام قرار دادند.
پیوند تهیه اثر