به گزارش روابط عمومی پژوهشکده تبلیغ و مطالعات اسلامی باقرالعلوم (ع)، در این نشست که با دبیری علمی جناب آقای شریف یزدی روانشناس و مدرس حوزه و دانشگاه در پژوهشکده تبلیغ و مطالعات اسلامی باقرالعلوم(ع) برگزار شد، نسبت عرفان با اضطراب و آرامش، ظرفیت عرفان توحیدی در اصلاح بینش و رفتار انسان، تفاوت عرفان اسلامی با عرفانهای نوپدید و نقش حکمرانی در ترویج معنویت و عرفان اسلامی مورد بحث و بررسی قرار گرفت.
شریف یزدی، دبیر علمی نشست، در ابتدای بحث با اشاره به گسترش عرفانهای نوظهور یا نوپدید در دنیای معاصر اظهار کرد: این مفهوم تا حدی از سبک زندگی مدرنیته بشر امروز تأثیر گرفته است؛ سبک زندگیای که با مصرفگرایی، رفاهطلبی یا رفاهزدگی، غریزهگرایی و مفاهیم دیگر همراه شده و تبعات آن معمولاً نوعی ناآرامی، تنش، استرس و اضطراب برای انسان امروز به دنبال دارد.
وی افزود: انسان امروز برای تأمین و کاهش این استرس به دنبال منبعی برای آرامش است و با توجه به اینکه ذاتاً موجودی نوگراست، عرفانهای نوپدید برای او جذابیت پیدا میکنند.
آقای شریف یزدی پرسش اصلی نشست را اینگونه مطرح کرد که آیا این عرفانها واقعاً میتوانند برای بشر امروز منبع آرامش باشند یا خیر.
رابطه انسان با خدا، قرآن و اهلبیت(ع) در سبک زندگی
حجتالاسلام والمسلمین دکتر جعفریان در این نشست با اشاره به تجربه خود در مطالعه عرفانهای شرقی و غربی، گفت: مسئله اصلی این است که آیا عرفان میتواند برای اضطراب و استرس انسان کاری انجام دهد و اگر میتواند، عرفانهای نوپدید تا چه اندازه و عرفان حقیقی تا چه اندازه میتوانند در این زمینه مؤثر باشند.
وی با بیان اینکه اضطراب در اصل یک مکانیسم دفاعی طبیعی در انسان است، افزود: امروز اضطراب به شکل یک اختلال و حتی «بیماری قرن» مورد توجه قرار گرفته است. در کنار آن، مفهوم «سلامت معنوی» نیز مطرح شده که به ثبات وجودی انسان و دور بودن او از بیماریهای روحی و معنوی ارتباط پیدا میکند.
حجتالاسلام والمسلمین جعفریان با اشاره به سبک زندگی و روابط مختلف انسان اظهار کرد: برای انسان میتوان حوزههایی از ارتباط با حق، ارتباط با قرآن و اهلبیت(ع) و ارتباط با دیگر انسانها را در نظر گرفت و برای این روابط، سبک زندگی متناسبی تعریف کرد.
وی در ادامه به سه سطح مواجهه با مشکلات اجتماعی و خانوادگی اشاره کرد و گفت: پایینترین سطح، سطح حقوق و قانون است. در این سطح، فرد حق خود را مطالبه میکند و مسئله از طریق قانون پیگیری میشود؛ اما همین اختلافات حقوقی نیز میتواند برای انسان ایجاد استرس کند.
وی افزود: سطح بالاتر، اخلاق است؛ یعنی انسان به جای اینکه صرفاً به دنبال حق خود باشد، از صبر، تحمل و گذشت استفاده کند. البته اخلاق لزوماً مبتنی بر خدا نیست و ممکن است فرد بر اساس وجدان یا حقوق انسانها رفتار اخلاقی داشته باشد؛ اما اخلاق اسلامی در سطح بالاتری قرار میگیرد و خدامحوری در آن مطرح است.
عرفان؛ فراتر از اخلاق و مبتنی بر خدامحوری
حجتالاسلام والمسلمین جعفریان گفت: عرفان را میتوان در مرتبهای بالاتر از اخلاق قرار داد، چون در عرفان خدامحوری مطرح است و انسان عالم را جلوه و مظهر اسماء و صفات الهی میبیند.
وی درباره امتداد اجتماعی عرفان نیز اظهار کرد: وقتی از «امتداد عرفان در جامعه» سخن میگوییم، بحث این است که این نگاه عرفانی فقط در زندگی فردی باقی نماند و بتواند در جامعه نیز مورد استفاده قرار گیرد.
او افزود: اگر ابعاد عرفان در حوزه شناخت، عاطفه و عمل در جامعه امتداد پیدا کند، میتواند در حل برخی مشکلات اجتماعی مؤثر باشد. البته معمولاً این اشکال مطرح میشود که عرفان امری فردی و منزوی است و باید نشان داد که چگونه میتواند اثر اجتماعی داشته باشد.
حجتالاسلام والمسلمین جعفریان با توضیح درباره اضطراب گفت: اضطراب، اشتغال ذهنی مفرط نسبت به آیندهای است که برای انسان مشخص نیست. این مسئله هم در حوزه شناختی، هم در حوزه فیزیولوژیک و هم در رفتار انسان خود را نشان میدهد.
وی ادامه داد: در حوزه شناختی، فرد دائماً درگیر فکر و نگرانی درباره آینده است. در حوزه فیزیولوژیک، نشانههایی مانند تپش قلب، تعریق، تکرر ادرار، مشکلات گوارشی و بیخوابی ممکن است ایجاد شود و در حوزه رفتاری نیز فرد ممکن است به دلیل اضطراب از انجام کارهای جدید یا حضور در جلسات و موقعیتهای جدید اجتناب کند.
مدیر گروه شیعهشناسی مجتمع حکمت و ادیان جامعهالمصطفی(ص) درباره راههای درمان اضطراب گفت: برای اضطراب، روشهای پزشکی و دارویی و حتی روشهایی مانند تحریک مغزی مطرح است و در حوزه روانشناسی نیز روشهای مختلفی وجود دارد.
حجتالاسلام والمسلمین جعفریان افزود: عرفان عمدتاً از طریق اصلاح بینش و نگاه انسان به مسئله وارد میشود، اما این به معنای آن نیست که فقط دانستن یک مطلب کافی باشد. نماز، دعا، ذکر، مراقبه و برخی رفتارهای دیگر نیز در این مسیر مورد استفاده قرار میگیرند.
وی تأکید کرد: اگر این رفتارها نتوانند در بینش انسان تغییر ایجاد کنند، ممکن است اثر آنها موقتی باشد. بنابراین رفتار میتواند در کنار اصلاح بینش قرار بگیرد.
نمیتوان همه عرفانهای نوپدید را یکسان دانست
حجتالاسلام والمسلمین جعفریان در ادامه با اشاره به عرفانهای نوظهور گفت: در برخی از کتابهایی که در نقد این جریانها نوشته شده، همه عرفانهای نوظهور فاقد اثر معرفی شدهاند، در حالی که در این جریانها مطالب درست و نادرست در کنار هم وجود دارد و بعضی از آنها در عمل نیز میتوانند تأثیراتی داشته باشند.
مدیر گروه شیعهشناسی مجتمع حکمت و ادیان جامعهالمصطفی(ص) با اشاره به برخی آثار مربوط به دالاییلاما و مباحثی مانند «نامتناهی» و «مطلق» گفت: نمیتوان بدون بررسی، همه مطالب این جریانها را یکسره رد کرد.
وی تأکید کرد: نقد این جریانها باید از سوی کسی صورت بگیرد که شناخت کافی از عرفان داشته باشد. کسی که صرفاً با هدف دفاع از دین وارد بحث میشود، ممکن است بیشتر در جایگاه دفاع از دین قرار بگیرد؛ اما متخصص عرفان میتواند درباره درستی یا نادرستی مباحث و همچنین آثار عملی آنها داوری کند.
حجتالاسلام والمسلمین جعفریان با اشاره به اینکه در نگاه اسلامی، مسیر حق باید مشخص باشد، گفت: همانطور که درباره ادیان گفته میشود که اگر یک دین حق است، باید مسیر رسیدن به آن مشخص باشد، در عرفان نیز باید مسیر درست شناخته شود.
وی افزود: در اسلام، محور پیامبر اکرم(ص) است و در تشیع نیز مسیر تشیع دوازدهامامی مطرح است و در ادامه، انسان باید در مسیر معتبر حرکت کند. عرفانی که با این مسیر هماهنگ باشد، میتواند انسان را به مقصد برساند.
استاد حوزه علمیه قم با اشاره به برخی مباحث مطرحشده در آثار حضرت امام خمینی(ره) درباره مقامات سیر و سلوک، از مقام تسلیم و رضا سخن گفت و توضیح داد: در مقام تسلیم، انسان هنوز اراده دارد، اما اراده خود را در برابر اراده خداوند قرار میدهد و در مقام رضا، نسبت به آنچه خداوند برای او قرار داده، رضایت پیدا میکند.
وی این وضعیت را در کاهش اضطراب و دلهره مؤثر دانست و بهویژه به موقعیتهای دشواری مانند جنگ اشاره کرد.
حجتالاسلام والمسلمین جعفریان در ادامه به مفهوم صبر پرداخت و گفت: برخی تصور میکنند صبر به این معناست که انسان در برابر سختیها هیچ سخنی نگوید و اعتراض نکند، در حالی که میان اضطراب پیش از وقوع یک حادثه و ناراحتی پس از وقوع آن باید تفاوت گذاشت.
وی با اشاره به دیدگاه ابنعربی درباره صبر افزود: شکایت کردن به خداوند با شکایت کردن نزد مردم تفاوت دارد و انسان میتواند عجز خود را نزد خداوند اظهار کند.
عضو هیات علمی گروه عرفان جامعهالمصطفی(ص) با اشاره به حضرت ایوب(ع) و همچنین برخی سخنان حضرت امام خمینی(ره)، بر این نکته تأکید کرد که اظهار ناراحتی نزد خداوند با صبر منافاتی ندارد.
حجتالاسلام والمسلمین جعفریان یکی دیگر از راههای کاهش اضطراب را تغییر نگاه انسان به حضور خداوند دانست و با اشاره به ماجرای هجرت پیامبر اکرم(ص) و تعبیر «لا تحزن» گفت: در نگاه عرفانی، مسئله فقط این نیست که خداوند از وضعیت انسان آگاه است، بلکه بحث «معیت» و همراهی خداوند مطرح میشود.
وی با اشاره به حضرت موسی(ع) و آیات مربوط به همراهی خداوند با ایشان گفت: در ماجرای حضرت موسی(ع)، هنگامی که یاران او احساس کردند گرفتار خواهند شد، مسئله این است که حضرت موسی(ع) میگوید «إِنَّ مَعِيَ رَبِّي سَيَهْدِينِ».
وی افزود: این نگاه عرفانی به خداوند، یعنی اینکه انسان خدا را حاضر و همراه خود ببیند، با نگاه صرفاً فلسفی یا کلامی به علم خداوند تفاوت دارد.
حجتالاسلام والمسلمین جعفریان همچنین با اشاره به نگاه نهجالبلاغه به دنیا گفت: تغییر نگاه انسان به خدا و دنیا میتواند سبک زندگی او را تغییر دهد و در کاهش اضطراب مؤثر باشد.
چرا عرفانهای نوپدید برای جوان امروز جذاباند؟
آقای شریف یزدی، دبیر علمی نشست، در ادامه با اشاره به جذابیت عرفانهای نوپدید برای جوانان گفت: عرفان توحیدی و عرفان اسلامی قطعاً راهکارهای خوبی در حوزه بینش و رفتار دارد، اما پرسش این است که چرا جوان امروز به سراغ عرفانهای نوپدید و به تعبیری «عرفانهای التقاطی» میرود.
وی با اشاره به نمونههایی مانند اوشو، سایبابا و دالاییلاما افزود: امروز حتی شکلهایی از معنویت و مراقبه وجود دارد که برای جوان جذاب است؛ مثلاً فرد درختی را بغل میکند، گریه میکند و تصور میکند به آرامش میرسد.
شریف یزدی گفت: این روشها برای جوان امروز جذابیت دارند، چون احساس میکند پربازده و زودبازده هستند، در حالی که مسیر سیر و سلوک عرفانی چنین مسیر کوتاهی نیست.
وی سپس این پرسش را مطرح کرد که حاکمیت اسلامی برای ترویج عرفان اسلامی چه کاری میتواند انجام دهد.
شریف یزدی افزود: جوان امروز در سبک زندگی خود با اضطراب مواجه است و نیاز به آرامش دارد و این آرامش را باید از معنویت و عرفان بگیرد. بنابراین باید دید حکمرانی اسلامی چه توصیهای میتواند داشته باشد تا جوان بتواند از عرفان در زندگی خود استفاده کند و به آرامش حقیقی و پایدار برسد.
تجربه حضرت امام(ره) در آوردن عرفان به فضای عمومی
حجتالاسلام والمسلمین دکتر جعفریان در پاسخ به این بحث، به تجربه حضرت امام خمینی(ره) اشاره کرد و گفت: عرفان در طول تاریخ با مخالفتهای زیادی مواجه بوده است.
وی با اشاره به تفسیر سوره حمد حضرت امام(ره) در اوایل انقلاب در رادیو گفت: این برنامه پس از هفت جلسه متوقف شد و وقتی درباره علت آن پرسوجو شد، گفته شد برخی آقایان پیام دادهاند که اگر این مطالب ادامه پیدا کند، ممکن است نسبت به حمایت از انقلاب مسئله ایجاد شود. اما امام خمینی در سیره عملی و حکمرانی عرفانی خود توانست دست به تربیت نفوس بزند در سطح عموم جامعه بزند و مفاهیم عرفانی و اخلاقی را ترویج نماید. گزاره هایی مثل عالم محضر خداست در محضر او معصیت نکنید . اوج عرفان است.
وی همچنین درباره وضعیت عرفان در غرب گفت: برخی جریانهای غربی علاقه دارند دین و شریعت در معنویت مطرح نباشد و به همین دلیل از عرفانهای سکولار حمایت میشود و برای آنها امکانات فراهم میکنند.
عرفان نظری، پشتوانه عرفان عملی است
حجتالاسلام والمسلمین جعفریان با اشاره به اهمیت عرفان نظری در کنار عرفان عملی گفت: عرفان عملی پشتوانه نظری میخواهد و اگر پشتوانه بینشی در کنار آن نباشد، ممکن است انسان به گمراهی کشیده شود.
وی عرفان را به لبه شمشیر تشبیه کرد و گفت: مسیر عرفان بسیار حساس است و ممکن است فردی در این مسیر حرکت کند اما در ادامه از مسیر درست فاصله بگیرد.
مدیر گروه شیعهشناسی مجتمع حکمت و ادیان جامعهالمصطفی(ص) با اشاره به برخی تجربهها و دیدگاههای مطرح در حوزه عرفان تأکید کرد که عرفان عملی بدون پشتوانه نظری میتواند انسان را در تشخیص مسیر دچار مشکل کند.
حجتالاسلام والمسلمین جعفریان در بخش دیگری از سخنان خود به برخی تواناییهایی اشاره کرد که افراد در نتیجه ذکر، ریاضت و تمرینهای خاص به دست میآورند.
وی گفت: ممکن است فردی با ریاضتهای سخت به تواناییهایی برسد و حتی در برخی جریانها، افراد بدون اعتقاد اسلامی نیز بر اثر ریاضت به قابلیتهایی دست پیدا کنند.
استاد حوزه علمیه قم با اشاره به اینکه این قابلیتها میتوانند آثار واقعی داشته باشند، افزود: مشکل از جایی آغاز میشود که فرد این قدرتها را حقیقت نهایی بداند و تصور کند رسیدن به چنین تواناییهایی پایان مسیر است.
حجتالاسلام والمسلمین جعفریان گفت: در اینجا جایگاه عرفان نظری روشن میشود؛ باید مشخص شود کدام راه درست و کدام راه غلط است و چه مسیری باید طی شود. به گفته وی، در این مسیر وجود یک شریعت معتبر اهمیت دارد.
وی در ادامه به داستان فردی هندی اشاره کرد که مدعی علم غیب بود و نزد امام معصوم(ع) آمد و پس از قرار گرفتن در مسیر اطاعت از امام، آن حالت از او گرفته شد.
حجتالاسلام والمسلمین جعفریان با اشاره به برخی عرفانهای نوظهور گفت: بعضی از این جریانها به واسطه ریاضتهایی که انجام دادهاند، میتوانند آثاری داشته باشند، اما آرامشی که ایجاد میکنند ممکن است مقطعی باشد.
عرفان اهلبیتی و نسبت آن با عرفان نظری و عملی
وی افزود: مسئله این است که این جریانها ممکن است فرد را از دین جدا کنند و او را تابع خود قرار دهند و حتی در ادامه، او را به انجام کارهایی دعوت کنند که با مسیر درست سازگار نیست.
مدیر گروه شیعه شناسی مجتمع حکمت و ادیان جامعه المصطفی (ص) تأکید کرد: هر احساس آرامشی را نمیتوان آرامش حقیقی دانست و ممکن است آنچه فرد تجربه میکند، صرفاً توهم آرامش باشد.
حجتالاسلام والمسلمین جعفریان در بخش دیگری از سخنان خود درباره تعبیر «عرفان اهلبیتی» گفت: در این زمینه بحثهایی درباره اصطلاحات و نسبت آنها با عرفان مطرح شده است.
وی با اشاره به جریانهایی مانند شبلی و جنید بغدادی گفت: در قرون دوم و سوم هجری، شبلی برخی مطالب عرفانی را در منبر مطرح میکرد و جنید به او تذکر میداد که این مطالب را نباید برای عموم مطرح کرد و این مباحث در فضای خصوصی میان افراد خاص بیان میشده است.
وی افزود: کاری که حضرت امام(ره) انجام داد این بود که عرفان را به سطح جامعه آورد و بسیاری از مباحث عرفانی را وارد فضای عمومی کرد.
معرفی عرفان اسلامی به جوان، نخستین گام است
آقای شریف یزدی در ادامه تأکید کرد: حتی اگر بتوانیم در حد معرفی به جوان جامعه بگوییم که عرفان اسلامی وجود دارد و میتواند آرامشی عمیقتر، پایدارتر و مؤثرتر از آنچه جوان به دنبال آن است، فراهم کند، کار مهمی انجام شده است.
وی افزود: امروز برخی عرفانهای نوپدید به دلیل استفاده از روشهایی مانند تمرکز و مراقبه، ورودی جذابی برای جوان دارند و روی اموری دست میگذارند که برای او جذاب است.
دبیر علمی نشست با اشاره به وضعیت موجود گفت: عرفان توحیدی و عرفان حقیقی در جامعه ما جایگاه قوی و محکمی ندارد و حوزه علمیه نیز در این زمینه با مسئله مواجه است.
وی گفت: جوان امروز تشنه معنویت، تشنه عرفان و در نهایت تشنه خداست، اما وقتی برای او راهکارهای روشن و قابل استفاده ارائه نشود، طبیعی است که روشهای ساده و سریع معنویتهای نوظهور برای او جذابیت پیدا کند.
مخالفت با عرفان و مسئله جایگاه آن در حوزه
حجتالاسلام والمسلمین جعفریان با تاکید بر اینکه دنیای امروز باید عرفان حقیقی را برای جوانان و تشنگان حقیقت معرفی کند. قصور حوزه در این زمینه را جدی دانست. ایشان در ادامه با اشاره به برخی مخالفتها با عرفان در فضای حوزه گفت: حتی در میان افرادی که در حوزه کلام و فلسفه فعالیت میکنند، کسانی هستند که در کلاسهای خود طلاب را نسبت به عرفان بدبین میکنند.
وی افزود: طلبهای که برای پاسخ به شبهات و فهم مباحث عقلی و اعتقادی وارد این مسیر شده است، ممکن است با چنین مواجههای از دنبال کردن مباحث عرفانی منصرف شود.
مدیر گروه شیعه شناسی مجتمع حکمت و ادیان جامعه المصطفی (ص) یکی از مسائل این حوزه را عدم فهم حقیقت توحید و همچنین عدم فهم مباحث هستیشناختی دانست.
حجتالاسلام والمسلمین جعفریان با اشاره به اختلاف دیدگاههای موجود در عرفان نظری گفت: این اختلافها سابقه تاریخی دارند و در نمونهای مانند علاءالدوله سمنانی و عبدالرزاق کاشانی نیز دیده میشوند.
وی با اشاره به اینکه این دو در عرفان عملی استاد مشترک داشتهاند، گفت: با وجود این، در عرفان نظری اختلاف دیدگاه داشتند و درباره مباحثی مانند وحدت وجود و وحدت شهود با یکدیگر اختلاف نظر داشتند.
استاد عرفان حوزه علمیه قم افزود: بنابراین، اختلاف در عرفان نظری مسئلهای است که از گذشته وجود داشته و باید آن را در جایگاه خودش بررسی کرد.
ضرورت ورود عرفان به مطالعات میانرشتهای؛ سطح عمومی عرفان را میتوان در اختیار مردم قرار داد
حجتالاسلام والمسلمین جعفریان با تأکید بر اینکه عرفان دارای سطوح مختلف است، گفت: همانطور که برخی مراتب بالای عرفان ممکن است مخصوص افراد خاص باشد، سطح عادی و معمولی عرفان را میتوان در اختیار عموم مردم قرار داد.
وی در بخش پایانی سخنان خود بر ضرورت ورود عرفان به مطالعات میانرشتهای تأکید کرد و گفت: باید عرفان را در کنار رشتههای دیگر و به صورت انضمامی مورد مطالعه قرار داد.
این استاد حوزه افزود: میتوان رابطه عرفان با علوم سیاسی، جامعهشناسی و روانشناسی را بررسی کرد و درباره موضوعاتی مانند علوم سیاسی عرفانی، روانشناسی عرفانی و جامعهشناسی عرفانی مطالعه کرد.
حجتالاسلام والمسلمین جعفریان گفت: باید بررسی شود که عرفان چه اثری بر پدیدههای اجتماعی دارد و مبانی عرفانی تا چه اندازه میتوانند مکاتب و رویکردهای موجود در روانشناسی و جامعهشناسی را ارتقا یا تعدیل کنند.
وی گفت: حتی میتوان در حوزه جامعهشناسی، قاعدهای را بر اساس مبانی عرفانی مطرح کرد و به این ترتیب، تأثیر مبانی عرفانی بر علوم اجتماعی را به شکل جدیتری دنبال کرد.