به گزارش روابط عمومی پژوهشکده تبلیغ و مطالعات اسلامی باقرالعلوم (ع)، سومین نشست از سلسلهنشستهای همایش علمی «امتداد اجتماعی عرفان در ساحت تمدنی» با تمرکز بر چالشها و فرصتهای پیوند عرفان با حوزههای «اقتصاد» و «حقوق» با سخنرانی حجتالاسلام اسداللهی، مدیر گروه حوزه و نظام پژوهشکده مطالعات راهبردی حوزه برگزار شد.
در ابتدا حجتالاسلام محمدحسین علیجانزاده روشن، دبیر علمی نشست، به تبیین رابطه میان عرفان و سیاست پرداخت و اظهار داشت: عرفان در نگاه ما به معنای عصاره شناخت بشر و معرفتی است که از راه تزکیه نفس به دست میآید.
دبیر نشست افزود: اساساً یک روح معنوی و الهی در انسانها حاکم میشود و بر مبنای همان، انسان در اجتماعیات خودش سعی میکند که سلوکی داشته باشد. این سلوک اجتماعی در حوزههای گوناگون نیازهای بشر، از جمله در حوزه اقتصاد، خود را نشان میدهد.
وی گفت: اگر سیاست را به معنای عام و به معنای اجتماعیاتِ عالم در نظر بگیریم، این روحِ انسانی که در درون فرد حاکم است سبب میشود مشی اجتماعی و جمعی خاصی اتفاق بیفتد. این مشی، انسان را بر سبیلی قرار میدهد که بتواند قواعدی را در این اجتماعات به کار بگیرد.
حکمرانی دینی؛ پیوند معنویت با عدالت و رفاه اجتماعی
حجتالاسلام علیجانزاده روشن ادامه داد: حکمران در جامعه دینی و اسلامی موظف است نظام ارزشی را با قواعد در زندگی بشری حکمفرما کند. این نظام باید در بستر زندگی بشر منجر به تامین عدالت، رفاه و رفع فقر از جامعه شود.
وی در پایان گفت: با این نگاه باید بررسی کنیم که بحث اخلاق، معنویت و عرفان چگونه میتواند در حوزههای اقتصادی زندگی بشر تاثیرگذار باشد و این مسیر به چه صورتی طی شود.
در ادامه این نشست، حجتالاسلام اسداللهی، مدیر گروه حوزه و نظام پژوهشکده مطالعات راهبردی حوزه، به تبیین مصادیق اخلاق و معنویت در بازار پرداخت و ابراز کرد: وقتی درباره تمدن حرف میزنیم، در واقع در مواجهه با تمدن غرب سخن میگوییم و باید از مبانی معرفتشناختی شروع کنیم.
مدیر گروه حوزه و نظام پژوهشکده مطالعات راهبردی حوزه گفت: تفاوت بنیادین ما با غرب در انسانشناسی و هستیشناسی است؛ وقتی از این مبانی عبور میکنیم، به اهدافی میرسیم که نظام سرمایهداری برای خود ترسیم کرده و آن چیزی جز سود حداکثری و منفعت شخصی نیست.
تقابل شجره طیبه عرفان اسلامی با شجره خبیثه سرمایهداری
وی افزود: نظام سرمایهداری مانند یک «شجره خبیثه» است، در حالی که ما در برابر آن شجره طیبهای داریم که بر مبانی عرفانی و اخلاقی استوار است. نگاه لیبرالی به اقتصاد، ریشه در همین شجره خبیثه دارد که اصالت را به سرمایه میدهد نه انسان.
حجتالاسلام اسداللهی اظهار داشت: در گذشته بازار ما که به آن «سوقالمسلمین» میگفتند، مبتنی بر قواعد خاصی بود. در این بازار، نهادهای اجتماعی و صنفی بر اساس «فتوتنامهها» اداره میشدند و اخلاق حرف اول را در معاملات میزد.
وی با بیان اینکه در تاریخ بازار اسلامی، کاسبان پیش از شروع کار، دروس مکاسب را میگذراندند، افزود: این آموزشها باعث میشد تا بازار به جای اینکه محل تنازع برای سود باشد، به محلی برای عبادت و خدمت به خلق مبدل شود.
مدیر گروه حوزه و نظام پژوهشکده مطالعات راهبردی حوزه با ذکر مثالی گفت: در همین شهر قم، کاسبی به نام دایی محمد در منطقه نیروگاه بود که غذای خانگی میپخت. این شخص وقتی میدید تعداد مشخصی غذا فروخته و دیگران هم نیاز به رزق دارند، پخت را متوقف میکرد تا بقیه همسایگان هم بتوانند کاسبی کنند.
وی تصریح کرد: این رفتارها نشاندهنده امتداد عرفان در بازار است. عرفان و اخلاق در وجود این کاسبان نهادینه شده بود و آنها به جای رقابتِ حذفی، به فکر مواسات و دستگیری از یکدیگر بودند.
از فقه فردی تا فقه حکومتی؛ تجلی تقوای اقتصادی در مدیریت کلان
حجتالاسلام اسداللهی در بخش دیگری از سخنانش به موضوع فقه پرداخت و گفت: ما نیازمند عبور از فقه فردی به سمت فقه حکومتی در حوزه اقتصاد هستیم. فقه باید بتواند برای ساختارهای کلان اقتصادی مانند بانک و بورس، قواعدی مبتنی بر عدالت طراحی کند.
وی افزود: اگر فعالیتی اقتصادی در ظاهر حلال باشد اما در مجموع باعث تضعیف نظام اسلامی یا قدرت گرفتن دشمنان شود، از منظر فقه حکومتی دارای اشکال است. این نگاه تمدنی به فقه، امتداد همان معنویت در ساحت قدرت و حکمرانی است.
مدیر گروه حوزه و نظام پژوهشکده مطالعات راهبردی حوزه درباره ساختارهای فعلی گفت: بسیاری از نهادهای ما مانند بانک و بورس، ظرفهای غربی هستند که سعی کردهایم مظروض اسلامی در آنها بریزیم. این تعارض باعث میشود که خروجیهای مدنظر تمدن اسلامی به درستی محقق نشود.
وی با اشاره به مفهوم «تقوای اقتصادی» خاطرنشان کرد: این مفهوم که در ادبیات امام شهید نیز وجود داشت، به معنای رعایت قواعد الهی در ساختارهای کلان است. اجرای سیاستهای اقتصاد مقاومتی، در واقع عالیترین سطح رعایت تقوای اقتصادی در کشور است.
حجتالاسلام اسداللهی با بیان اینکه جریانهای نئولیبرال سعی دارند الگوهای بومی و دینی را از عرصه تصمیمگیری حذف کنند، به نقل خاطرهای از شهید رئیسی پرداخت و گفت: شهید رئیسی در جلسهای با اقتصاددانان از آنها پرسیده بود که چرا در تحلیلهای خود هیچ اشارهای به اقتصاد مقاومتی نمیکنند؟
وی با اشاره به نامگذاری سال جدید توسط رهبر معظم انقلاب، حضرت آیتالله سیدمجتبی خامنهای، بر لزوم تحقق اقتصاد مقاومتی تأکید کرد و گفت: تنها راه نجات اقتصاد کشور، بازگشت به این مسیر و اجرای دقیق سیاستهایی است که بر پایه توان داخلی و تقوای اجتماعی بنا شده است. وی معتقد است که غفلت از این مبانی، ریشه اصلی چالشهای معیشتی کنونی است.
استاد حوزه علمیه قم تصریح کرد: موضوع مردمیسازی اقتصاد یکی از ارکان اصلی این تحول است که متأسفانه در بخش تعاون با وجود تکالیف قانونی برای رسیدن به سهم ۲۵ درصدی، هنوز در ارقام بسیار پایینی متوقف مانده است. حکمرانی باید بستر را برای ورود روحیه مواسات و مشارکت مردمی به عرصه اقتصاد فراهم کند تا ساختارهای نهادینه شده، از بنبستهای فعلی خارج شوند.
حجتالاسلام اسداللهی در پایان نشست خاطرنشان کرد: تمدن اسلامی بدون داشتن یک الگوی اقتصادی مبتنی بر معنویت و عرفان عملی شکل نمیگیرد. وظیفه امروز ما این است که مفاهیم اخلاقی مانند انصاف و فتوت را از سطح فردی به سطح قواعد حکمرانی ارتقا دهیم تا نظام اسلامی بتواند کارآمدی خود را در رفع فقر و تأمین رفاه عمومی به اثبات برساند.